Jij bent mijn begin

Jij bent mijn begin, Octavie Wolters

'Alles wat leeft komt uit de lente,' zei moeder Haas. 'Waar ligt dat, de lente?' vroeg Haassie. 'In het oosten,' zei vader haas. 'Volg de rivier, zij zal het je wijzen.'

Zo begint de reis van Haassie op zoek naar zijn oorsprong. Hij rent zo hard als hij kan naar het oosten, waarbij de rivier hem als zwijgzame vriend de weg wijst. Hij reist door de winter, de herfst en de zomer naar de lente. Onderweg ontmoet hij verschillende dieren die hem aanmoedigen om door te rennen. Uiteindelijk komt hij terug bij het hazenleger, waar het inmiddels lente is. Haassie beseft dat het einde van zijn zoektocht ook zijn begin is. 
'Ik ben waar ik begonnen ben,’ zei Haassie. Zijn moeder knikte. ‘Mijn begin, dat ben jij.'

De tekst wordt ondersteund door prachtige, grote zwart-wit linosnedes. Of is het juist andersom, en worden de illustraties ondersteund door die enkele tekstregels onderaan de platen? 

Algemene gegevens: 
Titel: Jij bent mijn begin
Tekst en illustraties: Octavie Wolters 
Jaar van uitgifte: 2025
ISBN: 9789021687070
Uitgeverij: Ploegsma

In de klas

'Jij bent mijn begin' biedt allerlei aanknopingspunten voor op school, zowel in de onder- als de bovenbouw. Ga met leerlingen op zoek naar de filosofische laag door te praten over waar je vandaan komt, met wie je je verbonden voelt en waar je je thuisvoelt. Zoek de bijzonderheden over de rivier, die niets zegt maar toch communiceert. Bespreek de seizoenen. Bestudeer de afbeeldingen en onderzoek hoe Octavie Wolters emoties laat zien bij de dieren. En natuurlijk maken leerlingen zelf een linosnede (bovenbouw) of foamafdruk (onderbouw) net zoals Octavie Wolters! *

* Deze foamafdrukken bij het boek Het lied van de spreeuw van Octavie Wolters zijn gemaakt in groep 2. De leerlingen Jill en Naämi konden al wel hun eigen naam schrijven, maar nog niet in spiegelbeeld! 

Bonte bladverzameling

Benodigdheden:

• verschillende herfstblaadjes
• A4 tekenpapier 
• plakkaatverf en kwasten
• fineliners en gelpennen 
• gekleurd papier als achtergrond

Vraag leerlingen herfstbladeren mee te nemen. Bespreek de bladvormen en de nerven. Voel aan de onderkant van de bladeren dat de nerven verhoogd op het blad liggen. 

Wat moet je doen?

1. Leg op je tekenvel een compositie van herfstbladeren. Let op de afwisseling tussen grote en kleine bladeren en op diverse bladvormen. Overlapping mag! 
2. Maak afdrukken. Hiervoor smeer je de onderkant van een blad in met onverdunde plakkaatverf in warme kleuren. Druk de blaadjes aan met een boek. Als je een afdruk wilt maken over een ander blad heen (overlapping), wacht dan tot de vorige druk droog is. Dit gaat vrij snel, omdat de nerven slechts dunne afdrukken geven. 
3. Zijn je afdrukken klaar en is het werk droog? Vul je drukwerk dan aan met zelfgetekende blaadjes. Gebruik hiervoor fineliners en gelpennen in herfstkleuren. Teken de nerven dicht op elkaar, veel dichter dan bij echte blaadjes. 
4. Plak het werk op een gekleurde ondergrond.

Beeldaspecten: lijn, ruimte, kleur. 

Technieken: drukken met organisch materiaal, tekenen 

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 7. 

De kan van Kandinsky

Wat heb je nodig? 

• gekleurd karton A3 formaat
• sponsjes
• verfrollers
• stroken stevig geribbeld karton 
• bubbeltjesplastic
• plakkaatverf
• kwasten
• schaar  
• lijm

Lees hier over Kandinsky's concentrische cirkels. 

Voorbereiding en organisatie

Verdeel deze les in twee momenten. Richt voor les 1 (stap 1-4) vier tafelgroepjes in waar leerlingen kunnen drukken. Verdeel de leerlingen over deze groepjes. Als iemand klaar is, kan hij naar de volgende groep. Zo rouleren de leerlingen tot ze de stappen 1-4 hebben gedaan.  

In de tweede les 2 (stap 5) worden de afzonderlijke onderdelen gecombineerd tot een kunstwerk. Leerlingen zitten dan op hun eigen plek in de klas.  

Tip: laat leerlingen op elk afzonderlijk onderdeel dat ze maken hun naam zetten! 

Groep A: drukken met sponsjes. Zet in het groepje papieren bordjes met verschillende kleuren verf klaar en leg bij elke kleur een verfroller.  

Groep B: drukken met karton. Snijd van een doos stroken karton van ongeveer 25 cm breed. Zet papieren bordjes klaar met verschillende kleuren verf en per kleur een kwast. 

Groep C: drukken met bubbeltjesplastic. Leg hier stevig wit A4 papier, stukken bubbeltjesplastic, enkele kleuren plakkaatverf en verfrollers klaar. Per kleur een verfroller.  

Groep D: concentrische cirkels verven. Leg in deze groep dik tekenpapier en verf op plastic bordjes klaar. Per kleur een kwast. 

Wat moet je doen? 

Stap 1: Leg het gekleurde karton rechtop voor je. Stempel ongeveer 1/3 deel van de onderkant vol met een sponsje en één kleur verf. Niet wrijven! 

Stap 2: Doe met een kwast verf op de rand van de strook karton. Stempel horizontale en verticale strepen boven de sponsafdrukken. 

Stap 3: Spuit wat verf op het plastic en smeer dit uit met een kwast. Maak een afdruk op wit papier. Laat drogen. 

Stap 4: Vouw een tekenvel in 6 vierkantjes. Schilder in elk vak een concentrische cirkel zoals Kandinsky dat deed. Gebruik 3 kleuren per cirkel. Laat drogen. 

Stap 5: Knip de cirkels uit. Teken op de achterkant van de bubbelplastic print een symmetrische vaas en knip die uit. Plak vaas en bloemen op het bedrukte karton. 

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 5.  

Beeldaspecten: kleur, nuance, vorm, lijn

Technieken: drukken met verschillende materialen, verven, knippen, plakken. 

Stempelen met Mondriaan

Doel: Het terugbrengen van de zichtbare wereld in horizontale en verticale lijnen en primaire kleuren. 

Techniek: stempelen. 

Benodigdheden:

• zwart karton 
• sponsjes geknipt in verschillende afmetingen (vierkanten en rechthoeken) 
• plakkaatverf in rood, geel en blauw
• kwasten
• witte wasco 

Bekijk met de groep werken van Mondriaan. Laat zien hoe Mondriaan een boom abstraheerde.

Bekijk ook Victory Boogie Woogie, het schilderij waarin een deel van de plattegrond van New York herkenbaar is. Vertel dat we onze eigen Mondriaan plattegrond gaan maken. Bespreek daarbij de termen primaire kleuren, vierkant, rechthoek, verticale en horizontale lijnen.

Instructie 

1. Spreek af dat de kwasten niet worden gespoeld, maar bij dezelfde kleur blijven. 
2. Laat zien hoe je met een kwast een sponsje insmeert met verf.
3. Laat zien hoe je stempelt: niet schuiven met de spons, maar van het papier aftillen. Zo krijg je de meest strakke vorm.
4. Stempel alleen horizontaal of verticaal. 
5. Probeer niet twee dezelfde kleuren naast elkaar te stempelen. 
6. Zorg dat de vormen elkaar niet raken, je moet de zwarte weggetjes kunnen zien. Laat het werk drogen. Teken tot slot met een wit krijtje strepen op de weg.

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 1/2. 

Beeldaspecten: vorm, kleur, lijn.

Kunsttermen: stempelen, primaire kleur, vierkant, rechthoek, verticaal, horizontaal. 

Toffe tulpen, gedrukt met karton

Benodigdheden:

1. ribkarton of een doos 
2. schaar
3. roller 
4. blockprint of plakkaatverf* 
5. gekleurd of wit papier

* blockprint droogt langzamer en werkt daardoor prettiger dan plakkaatverf. 

Met kartonnen dozen kun je mooie drukwerken maken. 

Deze tulpen zijn gesneden uit karton zoals op de foto. Uiteraard kun je ook gewoon ribkarton gebruiken, maar dan is het effect iets anders. 

inrollen met verf

Snijd een eenvoudige tulp uit karton. Rol in met verschillende kleuren verf en druk meerdere keren af op papier. Experimenteer met kleuren over elkaar heen en nat op nat. Zorg voor verschillende hoogtes en overlapping voor een ruimtelijk effect. 

Plak het werk op een gekleurde ondergrond. 

Beeldaspecten: ruimte, kleur, textuur. 

Art Nouveau tegels drukken

 Wat heb je nodig?  

• gekleurd papier 10 bij 10 cm
• linoleum 10 bij 10 cm
• gekleurd karton 25 bij 25 cm
• carbonpapier
• gutsjes
• glasplaat
• blockprint
• roller
• drukpers
• lijm

Over Art Nouveau
Art Nouveau of Jugendstil is een kunststroming die werd beoefend vanaf circa 1890 en abrupt stopte met de start van WO1 in 1914.
Art Noveau werd vooral toegepast op gebruiksvoorwerpen zoals meubels, glaswerk en sieraden, in de architectuur, de grafische kunst en de schilderkunst. Kunstenaars haalden hun inspiratie uit de natuur: patronen met vogels, bloemen, planten, wolken, rotsen, vrouwen. Sierlijke bewogen lijnen drukken emotie uit.
Filmpje Art Nouveau op de website van Het Klokhuis. 

Laat op het digibord deze Art Nouveau tegels zien: de eerste twee hebben twee spiegellijnen. De andere tegels vormen in een groep van 4 een tableau.

 

   

Instructie

Vertel dat we met linoleum en inkt tegels van 20 bij 20 cm gaan drukken. 

Vraag hoe je met een stukje linoleum van 10 cm toch een hele tegel kunt drukken: door dezelfde stempel bij het drukken steeds 90 graden te draaien. 

Leg uit hoe een tweekleurendruk werkt; info staat hier. 

Wat moet je doen?

1. Teken een kwart van een tegel op papier. 
2. Trek de tekening over op linoleum met carbonpapier. 
3. Guts de achtergrond weg zodat de voorstelling blijft staan. 
4. Maak 8 afdrukken van 10 bij 10 cm en laat drogen.
5. Was en droog het linoleum.
6. Guts extra details weg uit de voorstelling. 
7. Druk over de vorige druksels nog een keer, maar nu met een andere kleur. 
8. Kies de beste druksels/tegels uit. Plak ze op het karton waarbij je steeds een kwart slag draait. Je hebt nu één voorstelling. 

Woordenschat: Art Nouveau, carbonpapier, details, drukpers, gutsen, linoleum, patroon, roteren, tweekleurendruk

Kunstwerken van leerlingen uit groep 8.

Dieren drukken zoals de expressionisten

door leerlingen van groep 7

De vroegste druktechniek, houtsnede, verscheen voor het eerst in China in de negende eeuw. Aangekomen in Europa rond 1400, werd het oorspronkelijk gebruikt voor het stempelen van ontwerpen op textiel. Tegen de 16e eeuw werd het een belangrijke kunstvorm in het werk van Albrecht Dürer en andere Noord-Europese kunstenaars. De expressionisten bliezen dit erfgoed nieuw leven in.

De houtsnede werkt volgens het stempelprincipe. Op een gladgeschuurd blok hout wordt een tekening gemaakt. Met beitels en gutsen wordt het hout rondom de lijnen (het ‘wit’ in de afbeelding) weggesneden, zodat de tekening verhoogd op het blok hout komt te liggen. Dan wordt inkt op de verhoogde delen aangebracht. Vervolgens wordt de zo ontstane drukvorm overgebracht op papier. De afdruk is spiegelbeeldig ten opzichte van de drukvorm. Deze techniek behoort tot de hoogdruk.

Houtsnede was een techniek die door expressionisten veelvuldig werd toegepast: gesimplificeerde en gestileerde afbeeldingen van dieren,  mensen en landschappen. 

Benodigdheden:

1. linoleum 12 bij 12 cm
2. afbeeldingen van dieren
3. gutsmesjes 
4. onderleggers
5. drukpers
6. roller
7. blockprint
8. gekleurd papier A5

Stappenplan

Stap 1

Neem een zwart-wit afbeelding van een dier, afgedrukt op 80 grams kopieerpapier. Uiteraard kan zelf tekenen ook! 

Stap 2

Trek de belangrijkste lijnen in de afbeelding over met een dikke zwarte stift. 

Maak de lijnen met de stift dik, zo'n 1/2 cm. We snijden straks namelijk de achtergrond weg en laten de getekende lijnen staan. 

Stap 3
Draai het vel om: je ziet nu hoe je afdruk eruit gaat zien. Werk eventueel bij. 
Teken een eenvoudig patroon op de achtergrond. 

Stap 4

Neem de tekening met carbonpapier over op linoleum. Ook hier: brede lijnen. 

Stap 5

Snijd de achtergrond, dus alle ruimte tussen de getekende lijnen, uit met een gutsmesje. Doe dit ook met de achtergrond: de lijnen blijven staan. 

Stap 6
Rol het linoleum in met blockprint en maak twee afdrukken op twee verschillende kleuren papier.
Rol het linoleum nu in met een andere kleur en maak weer twee afdrukken op papier naar keuze. 

Stap 7
Laat drogen. 

Stap 8

Knip de vier afdrukken uit.  Plak ze op een groot vel papier. 

Beeldaspecten: lijn, kleur, vorm. 

Bron: arteascuola.com, Moma en Rijksmuseum Twente. 

De stoel van Vincent van Gogh

Benodigdheden:

1. gekleurd papier 14 bij 14 cm
2. linoleum 12 bij 12 cm
3. carbonpapier
4. gutsjes
5. glasplaat
6. blockprint
7. roller
8. kranten
9. drukpers
10. lijm

Vincent van Gogh (1853-1890) was een Nederlands kunstschilder. Zijn werk valt onder het postimpressionisme. In zijn beginjaren portretteert hij vooral gewone mensen en zijn de kleuren van zijn schilderijen donker (de Aardappeleters). 

Hij verhuist naar Parijs en leert werk van de Franse schilders kennen: licht en kleur zijn in hun werk belangrijk. Van Gogh verruilt de donkere kleuren voor heldere. Van de schilder Pissaro leert hij impressionistisch te schilderen. Van Gogh verandert de stippen in streepjes en zijn werk wordt kleuriger en helderder. 

Na twee jaar Parijs gaat Van Gogh naar Zuid-Frankrijk, waar hij o.a. boomgaarden en korenvelden schildert. 

Van Gogh krijgt angstaanvallen en laat zich opnemen in een ziekenhuis bij Arles. In de tuin van het ziekenhuis maakt hij de mooiste schilderijen. Een van de werken die daar is ontstaan, is Sterrennacht. In 1890 pleegt Van Gogh zelfmoord. 

Het schilderij De stoel (The London Gallery) is geschilderd in 1888. 

Bekijk het schilderij en bespreek het aan de hand van de beeldaspecten. Wat zie je? Wat valt op? Wat ligt op de stoel? Wat kun je zeggen over het kleurgebruik? Welk materiaal is er gebruikt? Wat vind je van het schilderij? Wat kun je zeggen over  de kleuren? 

Print voor elke leerling onderstaande afbeelding op 12 bij 12 cm. 

Breng de afbeelding met carbonpapier over op linoleum.

Snijd de lijnen uit met een gutsje. 

Rol het linoleum in met blockprint en maak twee afdrukken zonder dat je een tweede keer het linoleum inrolt. Experimenteer met kleuren door elkaar of twee kleuren op een afdruk. 

Plak de werken naast of onder elkaar op een passend gekleurd vel. 

Beeldaspecten: kleur, ruimte, lijn. 

Deze les is gegeven in groep 6 tijdens onze Arts & Activities-lessen over het impressionisme in maart/april 2021. 

De slaapkamer van Vincent

door Dylan, groep 8

Dit is de 500e les op Tekenen en zo!

Benodigdheden:

1. wit en zwart tekenpapier 18 bij 14 cm
2. wit en zwart tekenpapier 31 bij 20
3. linoleum 16 bij 12 cm
4. carbonpapier
5. gutsjes
6. glasplaat
7. blockprint
8. roller
9. kranten
10. drukpers
11. lijm

Vincent van Gogh (1853-1890) was een Nederlands kunstschilder. Zijn werk valt onder het postimpressionisme. In zijn beginjaren portretteert hij vooral gewone mensen en zijn de kleuren van zijn schilderijen donker (de Aardappeleters). 

Hij verhuist naar Parijs en leert werk van de Franse schilders kennen: licht en kleur zijn in hun werk belangrijk. Van Gogh verruilt de donkere kleuren voor heldere. Van de schilder Pissaro leert hij impressionistisch te schilderen. Van Gogh verandert de stippen in streepjes en zijn werk wordt kleuriger en helderder. 

Na twee jaar Parijs gaat Van Gogh naar Zuid-Frankrijk, waar hij o.a. boomgaarden en korenvelden schildert. 

Van Gogh krijgt angstaanvallen en laat zich opnemen in een ziekenhuis bij Arles. In de tuin van het ziekenhuis maakt hij de mooiste schilderijen. Een van de werken die daar is ontstaan, is Sterrennacht. In 1890 pleegt Van Gogh zelfmoord. 

Het schilderij De slaapkamer is uit 1888. Bekijk het schilderij en bespreek het aan de hand van de beeldaspecten. Wat zie je? Wat valt op? Wat zie je aan de wand? Wat kun je zeggen over het perspectief? Welk materiaal is er gebruikt? Wat vind je van het schilderij? Wat kun je zeggen over  de kleuren? 

Print voor elke leerling onderstaande afbeelding op 12 bij 16 cm. 

Breng de witte lijnen van de afbeelding met carbonpapier over op linoleum. Dat wat wit is, moet worden uitgesneden. 

Schrijf linksonder je naam in spiegelbeeld. 

Maak dan vier drukken: twee met witte verf op zwart papier en twee met zwarte verf op wit papier. 

Laat de drukwerken goed drogen en plak ze dan op de vellen van 31 bij 19 cm: wit op zwart, zwart op wit. Gebruik 1 cm om deze twee vellen aan elkaar te plakken. 

Beeldaspecten: kleur, ruimte, lijn. 

Deze les is gegeven in groep 8 tijdens onze Arts & Activities-lessen over het impressionisme in maart/april 2021. 

In 'De Fabriek' van Andy Warhol

door leerlingen van groep 3

Benodigdheden:

1. vouwblaadjes 12 bij 12 cm
2. zwart papier 50 bij 15 cm
3. plakkaatverf
4. zwarte markeerstift
5. appels

De kunstenaar

Andy Warhol (VS, 1928-1987) is een van de bekendste en succesvolste popart (popular art) kunstenaars. Popart kunstenaars kozen hun onderwerpen uit de massacultuur: reclame, tijdschriften, films, strips en grafische vormgeving. Met hun kunstwerken reageerden ze op de stortvloed aan beelden die over iedereen heen kwam. Warhol maakte zo zijn beroemde Campbell Soup kunstwerk.

Andy Warhol gebruikte in zijn kunstwerken afbeeldingen die verwezen naar de consumptiemaatschappij, bv. de Campbell Soup blikken en colaflesjes. Voorwerpen uit het dagelijks leven werden zo kunst. Zijn werken waren zeefdrukken, een techniek die tot dan toe aan in de grafische wereld werd gebruikt. Door te kiezen voor zeefdruk kon Warhol zijn kunstwerken in massaproductie maken. 

Ook Hollywood en filmreclames waren een favoriet onderwerp van Warhol. Zijn zeefdrukken van Marilyn Monroe zijn wereldwijd bekend.  

The Factory

Warhol werd zo beroemd dat hij gevraagd werd portretten in opdracht te maken. Hij deed dit volgens een vaste handelswijze: hij maakte meerdere foto's, koos de beste uit en maakte er een zeefdruk van. Daarna kleurde hij de print in met verf. Binnen een serie portretten veranderde hij details, bv, een andere kleur of omlijning. 

Op het hoogtepunt van zijn roem werkten er meerdere mensen in Warhol's Factory. Kunst was een product geworden en de massaproductie van de kunstwerken sloot aan bij het onderwerp: de consumptiemaatschappij.

De les

Vertel over The Factory van Andy Warhol en dat we in de klas deze fabriek gaan imiteren. 

Vertel aan de hand van de kleurencirkel over complementaire kleuren. "Complementaire kleuren zijn kleuren die tegenover elkaar staan in de kleurencirkel. Ze versterken elkaar, ze laten elkaar stralen." 

Check of de leerlingen het hebben begrepen. "Wat is de complementaire kleur van geel?"  etc.

Laat de kleurencirkel op het bord staan, zodat leerlingen kunnen kijken welke kleur ze moeten gebruiken.

Leerlingen krijgen elk vier vouwblaadjes en een halve appel. De appel wordt gedrukt in de complementaire kleur van het vouwblaadje. Dus: is het vouwblaadje oranje, dan druk je de appel met blauw. Elke leerling drukt zo vier keer. 

Laat drogen en plak de vier drukwerken op een strook zwart papier.

In de tweede les moet er nog een keer gedrukt worden. Kies de complementaire kleur van de eerste druk, dus op de blauwe appel komt nu een oranje druk. Laat de druk iets verschuiven, net als Warhol deed. Doe dit met alle vier drukwerkjes.

Laat drogen en omlijn de appel met een zwarte stift en teken pitjes en een steeltje. 

Beeldaspecten: kleur, ruimte (overlapping) 

Met dank aan Jeannette Janse