Herfstbomen aan de waterkant

Wat heb je nodig?

1. lichtblauw tekenpapier A4
2. oliepastelkrijt
3. plakkaatverf
4. tamponneerkwasten

Wat moet je doen?

1. Vouw het papier over de lengte doormidden. Boven de vouw is het land, onder de vouw het water. 
2. Teken boven de vouw met oliepastels enkele bomen zonder blad in een graslandschap. 
3. Kleur bomen, takken en gras in met oliepastels. 
4. Teken bomen onder de vouw de opnieuw, maar kleur ze minder stevig in. 
5. Maak bladeren aan de bomen op het land. Doe verschillende warme kleuren tegelijk aan de kwast, zodat het lijkt alsof de bladeren aan het verkleuren zijn. Meng de verf dus niet! 
6. Vouw het vel dubbel en druk voorzichtig aan; niet wrijven! Je ziet een lichte afdruk van de bladeren: de weerspiegeling in het water. De takkenstructuur van de bomen op het land wordt weer zichtbaar, omdat een deel van de verf op de onderkant van het vel zit.

Tekeningen gemaakt door leerlingen van groep 7.

Beeldaspecten: kleur, nuance. 

Berken in de herfst

Benodigdheden: 

1. A3 tekenpapier*
2. schilderstape in verschillende breedtes
3. vloeibare waterverf rood, geel+groen
4. kwasten
5. plakkaatverf 
6. tamponneerkwasten
7. oude plastic winkelpasjes/klantenkaarten
8. schoteltjes en jampotjes
   *Kies dik tekenpapier, zodat het niet scheurt bij het verwijderen van de tape . 

Bekijk berkenbomen op het digibord. Wat valt op?

• stammen zijn recht
• stammen zijn wit/grijzig
• horizontale afbladderende bast
• herfstkleuren oranje, geel, rood, bruin

Wat moet je doen?
Stap 1
Leg het tekenvel voor je met de smalle kant naar beneden. Plak brede stroken tape van boven naar beneden, dit zijn de boomstammen. Plak smalle stukjes tape aan de stammen voor de takken. Let op: takken groeien omhoog!

Stap 2

Verf met verdunde vloeibare waterverf horizontale banen voor de achtergrond. Je kunt over de tape heen verven. Laat drogen en haal de tape er voorzichtig af. 

Stap 3

Doe wat zwarte plakkaatverf op een schaaltje. Doop je klantenpasje in de verf. Trek het pasje dan op verschillende plekken van links naar rechts (of andersom!) tot halverwege de stam zodat er zwarte vegen ontstaan. 

Stap 4

Spuit enkele warme kleuren plakkaatverf + groen op een bordje. Tamponneer bladeren bovenaan de bomen. Meng de kleuren niet, maar doe meerdere kleuren tegelijk aan de kwast. 

Stap 5

Ophangen! 

Werkstukken gemaakt door leerlingen van groep 3. 

Beeldaspecten: kleur, lijn. 

Begrippen: koude en warme kleuren, tamponneren.

Gespiegelde pompoenen

Wat heb je nodig?

1. zwart knutselpapier A4 
2. oranje knutselpaper half A4
3. liniaal
4. potlood
5. schaar en lijm
6. snijmesje en snijmat

Wat moet je doen?

1. Verdeel het zwarte vel met potlood en liniaal in 4 rechthoeken. 
2. Verdeel elke rechthoek verticaal in tweeën; je hebt nu 8 vakken. 
3. Verdeel het oranje vel in 4 rechthoeken en knip ze uit. Hieruit knip je straks de 4 halve pompoenen.
4. Teken tegen de lange kant van een oranje velletje de helft van een pompoen. Teken hierin een oog, halve mond en halve neus. 
5. Knipt de pompoen uit; zorg dat de rest van het papier heel blijft.
6. Snijd oog, mond en neus uit. 
7. Plak deze halve pompoen tegen de middellijn van een zwarte rechthoek. 
8. Plak het restant van de uitgeknipte pompoen aan de andere kant van de zwarte rechthoek; ook oog, neus en mond. 
9. Herhaal dit drie keer, zodat je vier pompoenen hebt. Zorg dat er geen twee zwarte of twee oranje achtergronden tegen elkaar liggen. Zie voorbeeld. 

Beeldaspecten: ruimte (positief en negatief), kleur 

Halve heksen

Benodigdheden:

1. tekenpapier A4
2. potlood
3. viltstiften
4. wit potlood of gel-pen
5. zwart papier voor achtergrond

Start de les met een klassengesprek over heksen en/of Halloween. Wat is Halloween? Wat vieren we dan? Wat heeft een heks te maken met Halloween? Waaraan kun je een heks herkennen? Welke spullen doen je denken aan een heks? Welke dingen heeft een heks vaak bij zich? Wat kun je zeggen over de kleding van een heks?

Wat moet je doen? 

1. Schets met potlood de onderste helft van het lichaam van een heks: rok en benen. Teken daaromheen dingen die met heksen of Halloween te maken hebben. 
2. Trek  op ongeveer 1/3 deel vanaf de onderkant een horizonlijn. 
3. Kleur de tekening met viltstift. 
4. Kleur de achtergrond met viltstift. 
5. Plak je tekening op een zwart vel. 
6. Teken op de rand met wit potlood of gel-pen dingen die bij heksen passen. 

tekeningen gemaakt door leerlingen van groep 7

Pompoenen, net als Yayoi Kusama

Benodigdheden:

• zwart papier A4
• gekleurd papier
• zwarte markeerstift
• zwarte fineliner
• schaar
• lijm 
• wit potlood

Over de kunstenaar

Yayoi Kusama (1929) is een Japanse kunstenares. Ze maakt schilderijen, beelden en grote installaties met spiegels en veel licht die oneindigheid symboliseren. Al haar kunstwerken hebben een ding gemeen: stippen. Ze wordt daarom ook wel 'princess of the polka dots' genoemd. 

Al op jonge leeftijd wilde Kusama kunst maken, maar haar traditionele Japanse ouders vonden dit maar niks. Daarom vertrok ze naar New York en sloot zich aan bij de kunstenaars daar, waaronder Andy Warhol. 

Als klein meisje had Kusama een hallucinatie waardoor ze in paniek raakte: de bloemen in een bloemenveld begonnen tegen haar te praten. De bloemen zagen eruit als stippen en zo ver ze kon kijken zag ze deze stippen. Dit gaf haar het gevoel dat ze verdween in een oneindige wereld vol stippen. 

Deze ervaring vormt de basis voor haar latere werk: "Onze aarde is slechts een stip onder de miljoenen sterren in de kosmos. Stippen vormen een weg naar de oneindigheid." 

Ook al is Kusama inmiddels in de 90, ze schildert nog elke dag. 

Kusama's kunst

Bekijk werk van Kusama en bespreek dit. Wat valt op? 

• grote en kleine stippen geven de vorm van een voorwerp aan
• achtergronden van schilderijen bestaan vaak uit driehoekjes
• veel pompoenen
• felle kleuren

Links:

Museum Tate, Londen, wie is Yayoy Kusama

Kusama museum, Tokio, info voor kinderen 

Opdracht: 

1. Teken op gekleurd papier drie pompoenen en knip ze uit. Geef met dikke en dunne stippen de segmenten van de pompoen aan.
2. Teken op het zwarte vel met wit potlood driehoekjes. Begin met een zigzaglijn en teken van daaruit verder. 
3. Plak de pompoenen op de achtergrond en zorg voor overlapping. 

Beeldaspecten: vorm, kleur, lijn, ruimte (overlapping) 

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 6

Herfstblaadjes vangen

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier A3 formaat
2. oliepastelkrijtjes
3. vloeibare waterverf of verdunde ecoline
4. kwasten
5. pot water

Wat moet je doen?

• Trekken onderaan het vel op de smalle kant je handen om met potlood; laat de naar elkaar wijzen. Vraag eventueel hulp aan je schoudermaatje. 
• Kleur de handen in met oliepastel. 
• Teken boven de handen blaadjes die naar beneden dwarrelen. Kleur ze in met oliepastel in herfstkleuren.  
• Verf de achtergrond met verdunde vloeibare waterverf en laat daarbij een paar cm van de rand vrij zodat er een natuurlijke lijst ontstaat.

Variant: kies echte herfstblaadjes in plaats van getekende. Plak ze op je tekening NA het verven en drogen van de achtergrond. 

Beeldaspecten: kleur, vorm

Werkstukken gemaakt door leerlingen van groep 4. 

Herfstblaadjes met vloeipapier

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier A4
2. vloeipapier in herfstkleuren
3. kwast
4. pot met water
5. witte wasco

Laat diverse vormen van boombladeren zien. Bladeren zijn organische vormen (beeldaspect: vorm). Bespreek welke kleuren bij de herfst horen: warme kleuren zoals, rood, geel en bruin (beeldaspect: kleur).

Wat moet je doen? 

• Teken met witte wasco herfstbladeren in verschillende vormen. Teken de nerven.
• Scheur dan stukjes van vloeipapier; niet te klein. Plak ze vast door elke keer een deel van het tekenvel nat te maken en daarop een stukje vloeipapier te leggen. Vul zo het hele vel. Zorg dat het vloeipapier goed nat is, zodat het kleur kan afgeven.

• Laat het vloeipapier een beetje aandrogen, maar niet volledig droog worden. Trek het vloeipapier eraf en de getekende herfstbladeren zullen weer zichtbaar zijn.

Beeldaspecten: vorm, kleur.

Werkstukken gemaakt door leerlingen in groep 5. 

Met een gouden randje

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier op A4 formaat
2. potlood
3. liniaal
4. plakkaatverf
5. kwast
6. goudkleurige markeerstift

Vraag leerlingen herfstbladeren meenemen. Bekijk deze samen en bespreek de vormen: hartvormig, ovaal, rond, langwerpig enz. Ook de samenstelling van de bladeren kan verschillen: een blad kan enkelvoudig zijn of samengesteld uit meerdere blaadjes (geveerd of handvormig). 

Wat moet je doen?

1. Schets een aantal bladeren op het tekenvel: alleen de buitenranden en de steel. Ze mogen elkaar niet overlappen, wel mogen delen van het blad van het tekenvel 'afvallen'. Maak het tekenvel vol. 
2. Trek met potlood en liniaal schuine lijnen: twee van links naar rechts en twee van boven naar beneden. Zorg dat de lijnen de blaadjes doorkruisen.  
3. Kies vier warme kleuren: twee voor de bladeren en twee voor de achtergrond. Verf binnen een vak de bladonderdelen in één kleur en de achtergrond in een andere kleur. In het vak ernaast krijgen de bladonderdelen kleur drie en de achtergrond kleur vier.
4. Laat drogen. Trek de buitenlijnen van de blaadjes en de schuine lijnen over met goudkleurige stift. 

Beeldaspecten: vorm, kleur, nuance

Werkstukken gemaakt door leerlingen van groep 8. 

Dwarrelende herfstbladeren

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier op A4 formaat
2. waterverf
3. penselen
4. pot water
5. zwarte markeerstift, breed en smal
6. gekleurd papier voor achtergrond

Vraag leerlingen in de week voorafgaand aan deze les herfstbladeren te drogen en mee te brengen.

Wat moet je doen? 

1. Trek een mooi gevormd blad enkele keren om met potlood. Zorg dat de blaadjes niet allemaal op dezelfde manier op het papier staan, laat ze dwarrelen! Overlapping van blaadjes mag. Teken ook halve blaadjes tegen de rand. 
2. Kleur de blaadjes in met waterverf. Kies warme herfstkleuren en breng kleurovergangen aan door de natte verf in elkaar over te laten lopen (nat in nat). 
3. Verf de achtergrond blauw. Zorg ook hier voor kleurnuances. Je hoeft niet precies tot aan de blaadjes te verven, want deze worden nog omlijnd.
4. Laat drogen en plak je werk op een gekleurde ondergrond. Omlijn de bladeren met zwarte markeerstift. Gebruik een fineliner voor de bladnerven. 
5. Laat de omlijning en nerven doorlopen op het gekleurde achtergrondpapier.

Beeldaspecten: kleur en nuance. 

Werken zijn gemaakt door leerlingen van groep 8. 

Bonte bladverzameling

Benodigdheden:

• verschillende herfstblaadjes
• A4 tekenpapier 
• plakkaatverf en kwasten
• fineliners en gelpennen 
• gekleurd papier als achtergrond

Vraag leerlingen herfstbladeren mee te nemen. Bespreek de bladvormen en de nerven. Voel aan de onderkant van de bladeren dat de nerven verhoogd op het blad liggen. 

Wat moet je doen?

1. Leg op je tekenvel een compositie van herfstbladeren. Let op de afwisseling tussen grote en kleine bladeren en op diverse bladvormen. Overlapping mag! 
2. Maak afdrukken. Hiervoor smeer je de onderkant van een blad in met onverdunde plakkaatverf in warme kleuren. Druk de blaadjes aan met een boek. Als je een afdruk wilt maken over een ander blad heen (overlapping), wacht dan tot de vorige druk droog is. Dit gaat vrij snel, omdat de nerven slechts dunne afdrukken geven. 
3. Zijn je afdrukken klaar en is het werk droog? Vul je drukwerk dan aan met zelfgetekende blaadjes. Gebruik hiervoor fineliners en gelpennen in herfstkleuren. Teken de nerven dicht op elkaar, veel dichter dan bij echte blaadjes. 
4. Plak het werk op een gekleurde ondergrond.

Beeldaspecten: lijn, ruimte, kleur. 

Technieken: drukken met organisch materiaal, tekenen 

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 7. 

Mandala met herfstblaadjes

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier A4
2. passer
3. potlood
4. oliepastels

Wat moet je doen?

• Teken met een passer een cirkel met een doorsnee van 20 cm. 
• Teken op 1 cm afstand hiervan aan de binnenkant nog een cirkel, dit is de rand van de mandala. 
• Vouw de cirkel in 8 stukken, dus vouw hem 4x dubbel. 

• Teken tegen een van de vouwen een herfstblad met zwart oliepastel.
• Vouw de cirkel dubbel en wrijf met je hand over dat herfstblad, zodat er een afdruk aan de andere kant komt. Doe dit drie keer. 
• Trek de afdruksels over met zwart oliepastel. 
• Teken eventueel nog iets kleins op de overgebleven vouwen en kopieer het zoals bij de blaadjes.
• Kleur de blaadjes en achtergrond in. 
• Teken een patroontje op de rand en kleur dit in.

Beeldaspecten: vorm, lijn, kleur.

Tekeningen zijn van leerlingen uit groep 8. 

Onder de warme wol

De dagen worden korter, de nachten kouder. 

Tijd voor een warme deken!

Wat heb je nodig?

1. gekleurd papier (achtergrond)
2. bruin papier 
3. restjes gekleurd en wit papier
4. wit tekenpapier vierkant gesneden
5. waterverf + penselen
6. wasco
7. zwarte stift
8. schaar en lijm

Verdeel deze les over meerdere momenten. Bedenk vooraf of je de leerlingen een mal geeft van de berenkop of dat ze die zelf moeten tekenen. 

Vouwen en verven: 

Voor de deken: vouw het witte vel in 16 vierkantjes. Verf met waterverf elk vierkantje in een andere kleur. Laat drogen. Teken met zwarte wasco streepjes op de vouwen van de vierkantjes net als op een patchwork deken.

 

Knippen:

• teken op bruin papier een berenkop en knip uit, of trek de mal van de berenkop om en knip uit. 
• voor de poten vier ovalen uit bruin papier. 
• voor de snuit een cirkel uit gekleurd papier. 
• voor de oren twee halve cirkels uit gekleurd papier. 
• voor de ogen twee kleine cirkels cirkels uit wit papier.  

Plakken en tekenen:

• plak de achterpoten op het gekleurde vel. 
• plak de deken zo op dat de poten eronderuit steken. 
• plak het hoofd half op de deken en daaronder de voorpoten. 
• plak snuit, ogen en oren op de kop.
• teken met zwarte stift de neus, snorharen en pupillen. 

Technieken: 16 vierkantjes vouwen, knippen, plakken. 

Beeldaspecten: vorm, kleur.

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 3. 

Pompoen, net als Burton Morris

 Benodigdheden: 

1. diverse kleuren knutselpapier
2. zwart vouwkarton 20 bij 20 cm
3. gekleurd vouwkarton 20 bij 20 cm
4. schaar
5. lijm
6. zwarte viltstift

Burton Morris (Pittsburgh, 1964) is een Amerikaanse pop-art artiest. Hij is beïnvloed door pop-art kunstenaars uit de jaren '60 en '70 en is inmiddels uitgegroeid tot de bekendste hedendaagse post pop-art artiest. Morris geeft met zijn werk een hedendaagse draai aan de traditionele pop-art. Zijn werk is vrolijk, energiek en kleurrijk. De voor hem karakteristieke lijnen in combinatie met de vrolijke heldere kleuren geven zijn werk een spetterende energie. Morris' werk is bekend uit de tv-serie 'Friends' en verschijnt verder in grote reclamecampagnes van Amerikaanse bedrijven als AT&T, Pepsi en Heinz. 

Laat werk van Morris zien. Bespreek de opvallende kenmerken: 

• felle kleuren
• zwarte omlijning
• weinig details
• beweging d.m.w. streepjes
• witte streepjes die lichtval suggereren
• zwarte stervorm rondom 

De leerlingen maken een werkstuk in de stijl van Burton Morris met als onderwerp: pompoenen.

Zie voor een stap-voor-stap beschrijving met foto's de vorige les van Morris op dit weblog. 

Oh en ... de niet eerder hier geposte mail die ik van Burton Morris kreeg naar aanleiding van die vorige les uit 2011:

Dear Jacquelin,
I came across your blog and saw your student's artworks. I am truly touched that you honored my artwork in your teaching lessons and hope it was a success and inspired the children! 
I hope to show again in the Netherlands one day and feel free to keep in touch.
Your friend,
Burton Morris

Hoera, het is herfst!

Wat heb je nodig?

• wit tekenpapier 30 bij 20 cm
• potlood
• liniaal
• wasco
• ecoline/vloeibare waterverf
• penseel
• pot met water
• gekleurd papier voor achtergrond
• lijm

Wat moet je doen?

1. Teken met potlood en liniaal een raster van hokjes van 5 bij 5 cm. 
2. Trek de potloodlijnen over met wasco. Trek ook wascolijnen langs de buitenranden van het papier. 
3. Maak met wasco herfsttekeningetjes in de vakken. In deze les is gekozen voor diagonale lijnen; de voorwerpen komen in deze diagonalen steeds terug.  
4. Verf de tekeningetjes met ecoline/vloeibare waterverf. 
5. Verf de vakken ook met ecoline/vloeibare waterverf; zorg daarbij voor een regelmatig patroon. 
6. Plak het werk op een gekleurde achtergrond.

Door grotere vakken te maken, is deze les ook geschikt voor de middenbouw.

Tekeningen door leerlingen van groep 5, 7 en 8. 

Pompoenen in het maanlicht

Benodigdheden:

1. zwart tekenpapier A4 formaat
2. pastelkrijt of bordkrijt
3. pompoenen of afbeeldingen van pompoenen
4. spuitbus met haarlak
5. papieren handdoekjes
6. gekleurd papier 

Pompoenen werden duizenden jaren voor Christus al verbouwd in Midden- en Zuid-Amerika. In Europa is de pompoen pas sinds de 16e eeuw bekend. In Mexico en het zuidoosten van de VS worden pompoenen gegeten in traditionele gerechten. In Nederland worden pompoenen ook steeds meer gegeten. 
We kennen de pompoen ook als decoratiemiddel. Vanaf september liggen de tuincentra er vol mee. Rond Halloween worden pompoenen gebruikt om er lampions van te snijden. 

Bekijk enkele meegebrachte pompoenen of foto's ervan en bespreek de verschillende vormen, de grootte, kleuren en de inzet van de steel. De lange stelen met de bladeren zullen er niet meer aanzitten, laat deze zien a.d.h.v. foto's. 

Wat moet je doen?

1. Teken twee of meer pompoenen op zwart papier en zorg ervoor dat een van de pompoenen een ander overlapt. 
2. Kleur in met pastelkrijt (zet je vieze vingers niet op het tekenvel!). Mix de kleuren om ze te verdiepen en lichtval (maanlicht!) aan te geven. 
3. Klaar? Fixeer met haarlak en plak je werk op een passende achtergrond.

Alle kunstwerken gemaakt door leerlingen groep 8.
Beeldaspecten: ruimte (overlapping), kleur, nuance. 

Halloween: kat voor het raam

Door Mila, groep 6

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier
2. vloeibare waterverf of ecoline
3. kwast
4. zwart papier
5. snijmesje en snijmat
6. lijm
7. zwarte viltstift 
8. wit bordkrijt
9. carbonpapier
10. patroon

Beschilder een wit tekenvel met vloeibare waterverf of ecoline in de kleuren geel en oranje. Vergroot het patroon op het kopieerapparaat en neem het met carbonpapier over op zwart papier. Zet met wit krijt een kruis op de vlakken die uitgesneden moeten worden. Snijd het patroon uit. Plak het op het geverfde papier. Teken Halloween details met een zwarte stift.  

Bron: halloweenwitchesflyinmachine.blogspot.nl/

Berkenbos in de herfst

Door Luuk, groep 8

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier A4 formaat
2. schilderstape
3. tamponneerkwasten
4. lichtblauw bordkrijt
5. plakkaatverf
6. houtskool

Bekijk foto's (google op 'autumn birch trees') op het digibord van berkenbomen en bespreek de opvallende dingen: de lange witte stam, de grijszwarte lijnen als gevolg van het horizontaal afbladderen van de bast, de vele herfstkleuren in het blad. Vertel dat vooraan de blaadjes nog individueel te zien zijn en je dus meerdere kleuren ziet, en dat je naarmate je verder weg kijkt deze kleuren steeds meer samensmelten tot één kleur. 

Leg uit hoe je dit met een tamponneerkwast doet: geen kleuren mengen, maar de kwast in meerdere kleuren tegelijk dopen en dan lichtjes stampen. Laat de leerlingen dit eventueel op een kladje eerst uitproberen. 

Plak van bovenaf een aantal stroken schilderstape op het papier in verschillende lengtes. Teken een horizonlijn. Tamponneer de bodem in herfstkleuren; vooraan meerdere kleuren, naar achteren verlopend in één kleur. Tamponneer het resterende blad aan de bomen. Hier kan ook nog groen aan zitten! Laat het werk drogen en kleur de lucht dan blauw. Trek het schilderstape er voorzichtig af. Teken met houtskool de zo specifieke berkenstreepjes. 

Onder moeders paraplu

Door Dylano, groep 3

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier A2 formaat
2. wasco
3. vloeibare waterverf
4. kwasten

Naar aanleiding van een liedje of verhaal over herfst en regen, kan in de onderbouw deze les worden gedaan.

De leerlingen tekenen een mens/kind onder een paraplu en kleuren deze in met wasco. Teken dan regendruppels met witte wasco en eventueel waterplassen. Ga er tenslotte met vloeibare waterverf over, zodat de regendruppels zichtbaar worden.

Aandachtspunten zijn: 

• regen valt van boven naar beneden ;)
• onder de paraplu is geen regen
• regen is doorzichtig, we tekenen dus met wit op wit!
• regen vormt plassen op de grond
• de onderkant van de paraplu is een schrijfvorm, nl. de boogjes van de n.