Abstraheren kun je leren, net als Bart van der Leck

Over de kunstenaar

Bart van der Leck (1876-1958) was kunstschilder en vormgever. Met o.a. Theo van Doesburg, Piet Mondriaan en Gerrit Rietveld maakte hij deel uit van kunstbeweging De Stijl. De Stijl-kunstenaars zochten naar een nieuwe kunststijl die beter paste bij de toekomst.
Om tot zijn abstracte kunst te komen, past Van der Leck een proces toe dat hij 'doorbeelding' noemde. In verschillende stappen bracht hij een figuratieve voorstelling steeds verder terug tot vlakken en lijnen in rood, geel en blauw tegen een witte of grijze achtergrond. Hoewel werken van Mondriaan en Van der Leck misschien op elkaar lijken, is er toch een belangrijk verschil. Van der Leck werkt vanuit een figuratieve voorstelling die hij langzaam vereenvoudigt, terwijl Mondriaan direct vanuit abstractie werkt. 

De kunst van Van der Leck
Bekijk met de klas drie kunstwerken van Bart van der Leck zonder de titels te noemen: De Zaaier (1921), Compositie IV (1918) en Boerenmeisje met koe (1921). (i.v.m. copyright hier alleen de links naar de originelen.) 

Vraag leerlingen wat ze zien in deze werken. Wellicht komen ze niet direct op een zaaier, maar waarschijnlijk wel op een man die iets doet. Een wandelaar? Wat bedoelt Van der Leck dan met die rode blokjes? Zien ze de koe en het boerenmeisje? Hoe herken je de koe? En tot slot: wat zie je in Compositie IV? Dit is het meest abstracte werk en hierin zit geen duidelijke voorstelling; wellicht dat leerlingen wel iets zien? 

Vraag naar de overeenkomsten tussen deze werken: 

• primaire kleuren + zwart
• alleen rechte lijnen
• witte achtergrond

Wat heb je nodig?

1. actiefoto van een sporter
2. zwart A4 papier en een half A4 wit
3. restjes papier in rood, geel en blauw
4. schaar en lijm 

Wat moet je doen?

1. Zoek een foto van een sporter in actie en plak deze op zwart papier.
2. Knip uit rood, blauw en geel strookjes en vierkantjes en leg deze in de vorm van de sporter op wit papier. Tevreden? Plak ze vast.
3. Plak de blokjes-sporter en de foto-sporter op een zwart vel.  

Beeldaspecten: vorm, lijn, kleur.

Technieken: knippen en plakken. 

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 5. 

Glas in lood, net als Theo van Doesburg

 Wat heb je nodig?

1. stevig wit tekenpapier 
2. liniaal
3. potlood
4. viltstiften
5. watervaste zwarte markeerstift 
6. slaolie
7. kwast 
8. keukenrol of tissues

Theo van Doesburg (1883-1931) was een Nederlandse schilder, architect en schrijver. Hij was gecharmeerd van de abstracte kunst van Kandinsky en het kubisme van Picasso. In 1917 richtte het tijdschrift De Stijl op, waarin hijzelf en andere kunstenaars hun vernieuwende ideeën konden publiceren. Bekende kunstenaars die we ook tot De Stijl rekenen zijn Piet Mondriaan, Bart van der Leck en  Gerrit Rietveld. 

Theo van Doesburg, abstrahering van een koe (1918)

Van Doesburg ontwierp ook glas-in-loodramen. Abstracte kunst werd zo een functioneel onderdeel van een gebouw. 

Voor deze les heb ik zijn glas-in-loodraam compositie VIII als basis genomen. Het is ontworpen als bovenraam voor de voordeuren van woningen die in 1918 in Spangen, Rotterdam gebouwd werden. Bij restauratie van de woningen in 1989 zijn de ramen verwijderd en een aantal ervan is door musea aangekocht.  

Compositie VIII

Bespreek wat opvalt:

• alleen rechthoeken en vierkanten
• rechthoeken kunnen staan of liggen
• maximaal 3 kleuren plus wit
• nooit twee dezelfde kleuren naast of tegen elkaar 
• zwarte omlijningen 
• een lange horizontale lijn door het midden 

Wat moet je doen?

Stap 1

Trek met liniaal en potlood een horizontale lijn door het midden van het tekenvel. Teken dan rechthoeken en vierkanten. Goed meten, zodat de vormen echt symmetrisch zijn.  

Stap 2

Kies 3 kleuren viltstift en kleur de vormen in. Je mag ook vakken wit laten. Geen twee dezelfde kleuren naast elkaar! Trek de scheidingslijnen over met een zwarte watervaste stift; gebruik je liniaal! Teken verdikkingen op de kruispunten van de lijnen, net als bij glas-in-loodramen. 

 

Stap 3

Leg het werk op een krant en giet er een scheutje olie op. Smeer dit uit met een kwast. 

Stap 4

Haal overtollige olie eraf met keukenrol of een tissue. Laat het werk drogen; dit kan lang duren! 

Beeldaspecten: kleur, vorm, vorm.
Technieken: meten, werken met liniaal, kleuren. 

Stempelen met Mondriaan

Doel: Het terugbrengen van de zichtbare wereld in horizontale en verticale lijnen en primaire kleuren. 

Techniek: stempelen. 

Benodigdheden:

• zwart karton 
• sponsjes geknipt in verschillende afmetingen (vierkanten en rechthoeken) 
• plakkaatverf in rood, geel en blauw
• kwasten
• witte wasco 

Bekijk met de groep werken van Mondriaan. Laat zien hoe Mondriaan een boom abstraheerde.

Bekijk ook Victory Boogie Woogie, het schilderij waarin een deel van de plattegrond van New York herkenbaar is. Vertel dat we onze eigen Mondriaan plattegrond gaan maken. Bespreek daarbij de termen primaire kleuren, vierkant, rechthoek, verticale en horizontale lijnen.

Instructie 

1. Spreek af dat de kwasten niet worden gespoeld, maar bij dezelfde kleur blijven. 
2. Laat zien hoe je met een kwast een sponsje insmeert met verf.
3. Laat zien hoe je stempelt: niet schuiven met de spons, maar van het papier aftillen. Zo krijg je de meest strakke vorm.
4. Stempel alleen horizontaal of verticaal. 
5. Probeer niet twee dezelfde kleuren naast elkaar te stempelen. 
6. Zorg dat de vormen elkaar niet raken, je moet de zwarte weggetjes kunnen zien. Laat het werk drogen. Teken tot slot met een wit krijtje strepen op de weg.

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 1/2. 

Beeldaspecten: vorm, kleur, lijn.

Kunsttermen: stempelen, primaire kleur, vierkant, rechthoek, verticaal, horizontaal. 

Mix and match met Mondriaan

Door Janneke en Eva, groep 5

Benodigdheden:

1. wit papier 21 bij 21 cm
2. zwart papier 23 bij cm
3. stroken van 3 bij 6 cm in geel, blauw en rood
4. vierkantjes van 3 bij 3 cm 
5. lijm

Bespreek leven en werk van Mondriaan en kunstbeweging De Stijl. 

Deze les is gedaan in groep 5 en de leerlingen werkten in tweetallen. De te plakken figuurtjes hebben we vooraf gesneden. Per werkstuk zijn 4 zwarte vierkantjes nodig en 16 gekleurde. 

De opdracht luidt: 

• Maak een compositie van 4 vierkanten, die elk bestaan uit 4 gekleurde rechthoekjes rondom een zwart vierkantje. Zorg ervoor dat je niet 2 dezelfde kleuren naast elkaar hebt. 
• Plak je compositie op wit papier, waarbij je rond elke vorm steeds een klein randje wit zichtbaar houdt. 
• Plak tot slot je werkstuk op een zwarte ondergrond. 

Voor leerlingen uit hogere groepen kun je ervoor kiezen om de figuren zelf te laten meten/knippen. 

Lastige opdracht, en niet bij iedereen gelukt! 

Beeldaspecten: vorm, kleur, lijn.

Grijs, net als Theo van Doesburg

Wat heb je nodig?

• wit tekenpapier 
• zwart vel als achtergrond
• houtskool
• liniaal
• potlood
• lijm

Over de kunstenaar 

Theo van Doesburg (1883-1931) was een Nederlandse schilder, architect en schrijver. Hij was gecharmeerd van de abstracte kunst van Kandinsky en het kubisme van Picasso. In 1917 richtte het tijdschrift De Stijl op, waarin hijzelf en andere kunstenaars hun vernieuwende ideeën konden publiceren. Bekende kunstenaars die we ook tot De Stijl rekenen zijn Piet Mondriaan, Bart van der Leck en  Gerrit Rietveld. 

Kenmerken van de Stijl-kunstenaars

• gebruik van primaire kleuren en niet-kleuren
• horizontale en verticale lijnen 
• gebruik van geometrische vormen
• streven naar evenwicht en harmonie in het kunstwerk

Compositie 12 - abstrahering van een landschap (1918)

Centraal deze les staat dit werk uit 1917 dat in het Guggenheim Museum in New York hangt. Geen primaire kleuren, maar alleen de niet-kleuren wit en zwart en alles daartussen. Doel van de les is niet dit werk na te maken, maar de techniek van het werken met houtskool te oefenen. 

Compositie in grijs, 1919

Wat valt op?

• geen kleur, alleen niet-kleuren
• geometrische vormen met soms afgeronde hoeken
• suggestie van diepte: soms lijken de stroken omhoog te komen door gebruik van licht en donker naast elkaar
• alleen horizontale en verticale lijnen 

Wat moet je doen?

1. Oefen eerst met houtskool op een kladje. Druk hard, zacht, veeg uit. Leer zo het materiaal kennen. 
2. Verdeel je tekenvel met potlood en liniaal in rechthoeken. Kleur deze in met houtskool. Zorg ervoor dat de lijnen tussen de rechthoeken goed zichtbaar zijn. Door harder en zachter drukken, wrijven en vegen kun je kleurnuances aanbrengen.
3. Plak het werk op het zwart papier. 

Beeldaspecten: kleur, nuance, lijn, vorm.
Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 7. 

Mondriaan, maar dan anders

Benodigdheden:

• tekenpapier A4
• liniaal
• potlood
• viltstiften

Bespreek werk van Mondriaan en kunststroming De Stijl. 

Bekijk enkele werken die in primaire kleuren zijn gemaakt. 

In deze les laten de leerlingen één beeldaspect dat typerend voor Mondriaan is, los. Bijvoorbeeld: 

• kies niet voor de primaire kleuren
• kies niet voor rechte lijnen, vierkanten en rechthoeken

Kies je voor een andere geometrische vorm, gebruik dan wel de primaire kleuren. Kies je wel voor rechte lijnen, vierkanten en rechthoeken, kies dan maximaal 4 andere kleuren om toch eenheid te houden. 

Teken je alternatieve Mondriaan en kleur de vlakken in met viltstift. Omlijn alle vlakken met een zwarte markeerstift. 

Beeldaspecten: vorm, kleur, lijn. 

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 8.

Mondriaan in pastelkrijt

Benodigdheden:

1. zwart A4 knutselpapier
2. potlood
3. liniaal
4. pastelkrijt
5. fixeer
6. houtlijm

Bespreek werk van Mondriaan en kunststroming De Stijl. 

Leerlingen tekenen met potlood en liniaal vierkanten en rechthoeken op een zwart vel. Goed uitmeten (geef eventueel een extra les meten en werken met de liniaal!), want er mag geen enkele lijn scheef staan. 

Trek de lijnen over met houtlijm en laat dit drogen. De lijm wordt hard en doorzichtig en blijft op het papier liggen. 

De lijmlijnen vormen mooie scheidslijnen voor het pastelkrijt. Kleur de vlakken in met primaire kleuren en wit en zwart. In plaats van zwart pastelkrijt kun je ook enkele vlakken openlaten. Zorg ervoor dat je geen twee vlakken in dezelfde kleur naast elkaar krijgt. 

Fixeer het werk met haarlak of fixeerspray. 

Beeldaspecten: vorm, kleur, lijn.

Piet Mondriaan ontmoet Keith Haring

Door Lianne en Jill, groep 7

Benodigdheden:

1. tekenpapier op A2 formaat
2. zwarte stroken van ca. 1,5 cm breed
3. gekleurd papier in geel, rood en blauw
4. liniaal
5. schaar en lijm
6. zwarte watervaste stift 

Dit is een groepsopdracht voor twee kinderen!

Teken op uit gekleurde papier vierkantjes en rechthoeken van verschillende afmetingen. Zorg dat ze goed recht zijn: ga uit van een rechte hoek en meet dan zorgvuldig! Knip de vormen netjes uit en leg ze verspreid op het witte vel. Zorg dat de kleuren goed verdeeld zijn en dat de vormen elkaar niet te veel raken. Plak de vormen vast, waarbij je er goed op let dat ze recht moeten liggen. Telkens meten dus! 

Nu ga je de zwarte stroken plakken. Je mag zelf weten hoeveel en waar, maar er zijn wel vier eisen:

• de stroken moeten recht liggen (blijf meten!)
• rondom alle gekleurde vlakjes moeten zwarte stroken komen
• de stroken moeten een aantal witte vlakken vormen
• plak netjes en gebruik alleen lijm op de hoekjes en de snijpunten, zodat je later de Keith Haring poppetjes ook achter de stroken kunt hangen! 

Teken op gekleurd papier drie of meer Keith Haring poppetjes in verschillende kleuren. Knip ze uit en zoek op het Mondriaanwerk naar mooie plekken om ze te plaatsen. Geen geel poppetje op een geel vlak dus :) Plak ze op of achter de stroken. 

Omlijn de poppetjes met een zwarte watervaste stift en teken rondom hoofd en ledematen zogenaamde 'beweegstreepjes'. 

Onderteken het werkstuk, net als echte kunstenaar doen en dan is jullie ontmoeting tussen Piet Mondriaan en Keith Haring klaar! 

Door Iris en Bram, groep 7

Mondriaan: Van 2D naar 3D

Door Anne, groep 6

Benodigdheden:

1. stevig wit papier op A4 formaat
2. liniaal
3. potlood
4. gekleurd papier in geel, blauw en rood
5. zwarte viltstift
6. snijmat en mesje
7. lijm

Geef een kunstbeschouwingles over het werk van Piet Mondriaan (De Stijl).

Vouw het tekenvel  in vijf kolommen. De kolommen hoeven niet allemaal even breed te zijn. Verdeel het vel met potlood in drie rijen (heel dun, want het moet worden uitgegumd).
Knip rechthoekjes en vierkantjes uit gekleurd papier. Zorg dat ze niet breder worden dan de kolommen. Plak de vormen netjes in de kolommen en omlijn ze met een zwarte stift en liniaal. Verbind elk vakje met de buurman door middel van een zwarte lijn.  De lijnen moeten horizontaal en verticaal worden getrokken en evenwijdig lopen, dus gebruik je liniaal.
Daarna maak je twee horizontale snedes over de kolommen kolom 2, 3 en 4  (zie foto).
In plaats van het knippen van vormen, kun je ook kiezen van het tekenen van vormen die je inkleurt met viltstift.

Lesdoelen:

• Leren omgaan met een liniaal. 
• Rechte lijnen leren tekenen. 
• Kenmerken van De Stijl in kleur en belijning overbrengen in je werkstuk.  

Termen: geometrische vormen, primaire kleuren, niet-kleuren, ordening, harmonie

Mondriaan kubus

Door Tijmen, groep 8

Benodigdheden:

1. wit karton A3 formaat
2. liniaal
3. potlood
4. snijmat + mesje
5. viltstiften
6. lijm

Na een beschouwende les over het werk van Piet Mondriaan, tekenen de leerlingen een plattegrond van een kubus op wit karton (mooi klusje voor de rekenles!) De vlakken zijn 8 bij 8 cm, de plakranden zijn 1 cm. Uiteraard kun je de leerlingen ook een kopie geven van de plattegrond. :) 

Snijd de plattegrond uit. Teken met een zwarte fineliner lijnen op 1 cm vanaf de randen vierkanten op de zes vlakken. Binnen deze vlakken teken je opnieuw lijnen, zodat er rechthoeken en/of vierkanten ontstaan. Kleur de vlakken in met de Mondriaankleuren rood, blauw en geel, en laat ook enkele vlakken wit.

Vouw de plakstroken om naar binnen. Ril ze eventueel aan de buitenkant met een mesje, zodat de vouw scherper wordt. Plak de kubus in elkaar.

Figuurzagen in de Stijl van Mondriaan

Door Dylan, groep 5

Benodigdheden:

1. zwart karton
2. triplex  
3. liniaal en potlood
4. plakkaatverf in primaire kleuren + wit
5. kwast
6. figuurzaag
7. schuurpapier
8. lijm

Op de website van Entoen.nu  staat interessant lesmateriaal over de kunststroming De Stijl, waarvan Piet Mondriaan deel uitmaakte. Naar aanleiding van deze lessen is dit kunstwerk gemaakt.

Verdeel een rechthoekig stuk triplex met liniaal en potlood in rechthoeken en vierkanten en zaag deze uit. Leg elk uitgezaagd stukje direct op de plek op zwart karton, daar waar je het straks wilt opplakken. Alle stukjes moeten straks weer een rechthoek vormen.
Schuur de randjes van de stukjes mooi glad. Verf de stukjes hout in primaire kleuren en wit. Plak ze als ze droog zijn op de zwarte ondergrond.

Waxinelichthouder De Stijl

Benodigdheden:

1. zwart knutselpapier in strook van 41 bij 12 cm 
2. vliegerpapier in rood, blauw en geel
3. snijmat en mesje
4. lijm

Bespreek voorafgaand aan deze les de kunststroming De Stijl, waartoe o.a. Mondriaan en Van Doesburg behoorden.

Trek op de zwarte strook om de 10 cm een lijn van boven naar beneden. Goed meten! Je houdt een plakstrookje van 1 cm over.
Teken in elk vak eenzelfde rechthoek of vierkant. Teken daarin dikke dubbele lijnen die overal even breed zijn, en snijd de vakjes uit. Hierachter plak je vliegerpapier.
Als alle vliegerpapier is opgeplakt, zet je de lantaarn in elkaar.

Vlechten volgens De Stijl

Door Vera, groep 

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier A4
2. vlechtstroken in rood, geel en blauw
3. zwart papier
4. fineliner 
5. lijm

Knip een vlechtmat volgens het patroon (maak kopieën voor onderbouwleerlingen - laat het patroon zelf tekenen door oudere kinderen). Vlecht de stroken erdoor. Plak de uiteinden vast. 

Teken op de witte stroken patroontjes met zwarte fineliner.  

Plak het werk op een zwarte ondergrond. 

De Stijl collage met gedrukte lijnen

Door Eva, groep 5

Benodigdheden:

1. gekleurd papier, rood+blauw+geel
2. wit papier A3 formaat
3. stukjes ribkarton recht afgesneden
4. zwarte plakkaatverf
5. schoteltje
6. liniaal 
7. potlood 

Net zoals in de werken van Piet Mondriaan (De Stijl), tekenen de leerlingen met potlood en liniaal rechthoeken en vierkanten op papier in primaire kleuren. Dan worden de figuren netjes uitgeknipt en geplakt op een wit vel. Mondriaan deed het niet, maar de leerlingen mogen het wel: kleuren op elkaar plakken. 

Tot slot rechte lijnen stempelen met een stukje karton en zwarte plakkaatverf.

Bron: http://artroom104.blogspot.nl/ 

Glas in lood raam in Mondriaanstijl voor Kerst

Wat heb je nodig?

1. zwart knutselpapier 
2. vloeipapier in rood, groen en wit
3. passer
4. wit potlood
5. liniaal
6. snijmesje
7. snijmat
8. lijm

Vooraf

Laat foto's van glas-in-loodramen zien. Waar vind je dit soort ramen? Hoe werden ze gemaakt? Laat modern werk van Mondriaan zien. Welke kleuren gebruikte hij? Welke vormen zie je?

De leerlingen maken een glas-in-lood raam van papier; in de stijl van Mondriaan, maar in kleuren die passen bij Kerstmis.

Wat moet je doen?

1. Bedenk eerst welke vorm je wilt: vierkant of rond. Voor een ronde vorm trek je met een passer een zo groot mogelijke cirkel op het papier. Trek  dan nog een cirkel op 1,5 cm afstand van de buitenste. Dit is het frame van het raam.
2. Wil je een vierkant raam, teken dan een kader op 1,5 cm van de buitenranden. 
3. Teken vierkanten en rechthoeken binnen het frame. Gebruik een wit potlood en een liniaal. Zorg dat de lijnen 1 cm breed worden. 
4. Zet kruisjes in de vakken die je moet uitsnijden. 
5. Leg het werk op een snijmat en snijd de afgekruiste vakken uit met een snijmesje. Gebruik een liniaal!
6. Als je klaar bent, gebruik je het raamwerk als mal voor het vloeipapier. Leg het raampje op het vloeipapier en trek een rechthoek om. Knip het uit met 0,5 cm extra aan alle kanten; dit is je plakstrook. Plak de stukjes vloeipapier achter het raampje terwijl je erop let dat je de kleuren afwisselt.

Beeldaspecten: vorm, lijn, kleur.
Technieken: snijden, knippen+plakken, werken met een liniaal. 

Explosie in de glasfabriek

Met deze les kun je het ontstaan en de achterliggende gedachte van abstracte kunst uitleggen. De bomenschilderijen van Piet Mondriaan laten de ontwikkeling van een realistisch en figuratief schilderij naar een abstract werk mooi zien. De rode boom van 1908 is een realistisch werk. Mondriaan schilderde wat hij zag.

In De grijze boom (1911) zie je hier beeldelementen verschijnen die met de echte boom niets meer te maken hebben. Tussen de krans van takken zijn lijnen en vegen geschilderd waarmee de kunstenaar niets natuurlijks meer lijkt te willen aanduiden. Het is zijn bedoeling je blik door de compositie te sturen. Behalve beweging heeft de voorstelling zo ook een nieuw evenwicht gekregen. Het gekronkel van de twijgen wordt door tegenkrommingen, zigzagjes en andersoortige verfhalen mooi uitgebalanceerd. De lijnen en vegen van de Grijze boom staan los van de waarneming en vormen een eigen beeld.

In 1912, een jaar later, ging hij nog een stap verder. Toen schilderde hij een ‘Bloeiende appelboom’ die je amper meer kunt herkennen. Dat lukt alleen nog als je hem samen met de vorige voorbeelden bekijkt.

(bron tekst: Digischool)

Benodigdheden:

1. zwart knutselpapier op A4 formaat
2. scharen en plaksel
3. gekleurd papier
4. liniaal en potlood

Leerlingen trekken halverwege hun zwarte vel een potloodlijn. Uit dubbel gekleurd papier knippen ze drie of vier flessen of vazen. Van elk tweetal flessen wordt er een op de bovenste helft van het zwarte papier geplakt, overlapping mag.
De tweede versie van de flessen wordt in stukjes geknipt en op de onderste helft van het zwarte papier geplakt, alsof er een explosie in de fabriek heeft plaatsgevonden!

Beeldaspecten in deze les: ruimte (overlapping), vorm.
Technieken: knippen en plakken.
Beeldende begrippen: abstract, figuratief, realistisch. 

Door leerlingen van groep 5