Son of Man - Net als Magritte

Wat heb je nodig?

• wit schetspapier A3
• witte en blauwe plakkaatverf
• steentjespapier
• witte papieren rondjes
• fotocamera
• bolhoedje en zwart colbert /jas
• kwasten
• schoteltjes
• schuursponsjes in vier stukken geknipt
• foto's van de leerlingen met een bolhoed en een donker colbert. Net als Magritte laten leerlingen hun armen langs hun lichaam hangen.

René Magritte
Als Rene Magritte (1898-1967, België) 13 jaar is, wordt zijn moeder in de rivier de Sambre gevonden, haar gezicht bedekt met haar jurk. Volgens sommigen heeft deze trieste gebeurtenis grote invloed gehad op het leven en werk van Magritte. Bedekte gezichten zijn regelmatig door hem geschilderd.
In 1924 raakt Magritte bevriend met leden van de Brusselse surrealisme groep: André Breton, Joan Miró en Salvador Dalí. Zij beïnvloeden hem en zijn werk; uiteindelijk is Magritte beroemd geworden met schilderijen die surrealistisch van aard zijn.
Magritte gaf in zijn schilderijen een realistisch effect weer van het surrealisme. Hij koos vooral voorwerpen, zoals een schoen, appel, pijp of boom. Deze haalde hij uit hun gewone omgeving en plaatste ze in een aparte atmosfeer.
Een van zijn bekendste werken is Het verraad van de voorstelling. Dit is een realistisch schilderij van een pijp met daaronder de tekst: Ceci n'est pas une pipe. Hij bedoelt hiermee dat de pijp die hij schildert geen echte pijp is, maar gewoon een met verf beschilderd doek dat wij schilderij noemen. Door ons telkens op het verkeerde been te zetten, dwingt Magritte ons over kunst na te denken. 
Magritte museum, Brussel

Kunstbeschouwing
Bekijk en bespreek met de leerlingen het zelfportret The son of man. 

• Wat zie je? 
• Waarom kan de man weinig zien? 
• Kan hij helemaal niets zien, of kan hij langs de appel gluren? 
• Wat is er aan de hand met de linkerarm? (lijkt omgekeerd te zijn, zie de bolling in de mouw die een elleboog suggereert; zijn linkerhand hangt weer wel goed!). 
• Wat zie je op de achtergrond? 
• Hoe ziet de lucht eruit?

Wat moet je doen?

1. Verf het grote schetsvel blauw en laat het drogen. 
2. Knip uit steentjespapier een muur en plak die op het werk. 
3. Stempel met een sponsje wolken op het werk en laat dit drogen. 
4. Knip de foto langs de randen uit en plak die op het werk. 
5. Teken op het witte rondje een vrucht. 
6. Plak dit op het gezicht.

Kunstwerken zijn van leerlingen uit groep 3. 

Groepswerk in de stijl van Joan Miró

Wat heb je nodig?

1. tekenpapier A1 formaat
2. zwarte watervaste stiften
3. viltstiften

Over de kunstenaar

Joan Miró (Spanje, 1893-1983) maakte schilderijen, sculpturen, textiele werkvormen en grote beelden. Zijn schilderijen bevatten vele meestal speelse en kleurrijke organische vormen. In zijn werk zie je vooral de basiskleuren blauw, rood, zwart, groen en geel. De gekleurde vlakken zijn omrand en vaak doorsneden door zwarte lijnen. De vormen, felle kleuren en lijnen doen sterk denken aan het werk van kinderen.

Laat op het digitale schoolbord werken van Miró zien. Bespreek wat opvalt: felle kleuren, ogen in het werk, vormen zijn omrand of doorsneden met zwarte lijnen, verschillende soorten lijnen, verschillende vormen. Vertel de kinderen het verschil tussen geometrische (vormen uit de wiskunde, zoals vierkant, cirkel, driehoek e.d.) en organische vormen (vormen uit de natuur, vrije vormen) en zet voorbeelden hiervan op het bord. Bespreek welke soorten lijnen (recht, hoekig of met rondingen) je kunt maken, en zet deze ook op het bord.

De opdracht voor een groep van 4 leerlingen luidt: teken om de beurt glooiende lijn op het vel. Let op: niet eerst schetsen, maar direct tekenen met een marker! Zorg dat je samen een Miró-kunstwerk maakt door de elementen die bij hem horen in de tekening terug te laten komen.
Aan het eind zet elke deelnemer zijn handtekening op het werk, ook in de stijl van Miró.

Door leerlingen van groep 5/6

Gesmolten klokken van Dalí

Wat heb je nodig?

• klei
• kleiplaat
• kleiroller
• mesjes
• glazuur
• kwast

Voor meer informatie over Salvador Dalí, zie de les van de olifanten op hoge poten.

Kunstbeschouwing
Bekijk het schilderij De volharding der herinnering van Salvador Dalí. Op Wikipedia staat  achtergrondinformatie over de betekenis van en symboliek in dit werk. 

• Wat is er met de klokken gebeurd? 
• Welke vorm hebben ze? (organisch)
• Zijn dit klokken die je aan de muur kunt hangen? 
• Waarom niet? 
• Waarom noemen we dit surrealistisch?

Wat moet je doen?

1. Boetseer van klei een gesmolten klok zoals Dalí ze in zijn kunstwerk schilderde. Gebruik een plastic doosje om de klok in vorm te houden. 
   
2. Rol dunne sliertjes van klei om de cijfers en wijzers te maken of druk ze met een stokje in de klok.
3. Bak de klok in een kleioven.
4. Glazuur de klok en bak opnieuw.

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 6.

De snor van Salvador Dalí

Wat heb je nodig? 

• A3 tekenpapier 
• oliepastels
• potlood
• zwarte watervaste stift
• chenilledraad 

Voor meer informatie over Salvador Dalí, zie de les van de olifanten op hoge poten.

Over de kunstenaar

Laat enkele werken van Dalí zien. Ze zullen zorgen voor verbazing, verrassing of soms een schok. Leg het verschil uit tussen realisme (werkelijkheid geschilderd op doek, als een foto) en surrealisme - realisme met vreemde elementen.
Bekijk het werk 'De olifanten' en bespreek de surrealistische kenmerken: de olifanten zelf zien er realistisch uit, maar ze hebben veel te hoge poten. Op hun rug staan huisjes.

Instructie 

Teken een gezicht. Ik heb gekozen voor de methode van WikiHow. Draai stap 1 en 2 om door bij stap 1 het vel in vieren te vouwen en daarna een eivorm te tekenen voor het hoofd volgens de afmetingen in de afbeelding. Ga verder volgens het stappenplan op Wikihow.

Wat moet je doen?

1. Teken een gezicht.
2. Teken er  een aantal smeltende klokken omheen. Laat ook klokken van het papier 'afvallen'. Waarom doen we dit? De kijker moet zich  afvragen hoe het schilderij verder gaat, dit is spannender (beeldaspect ruimte: afsnijding).
3. De klokken en het gezicht blijven wit. 
4. Kleur de achtergrond met warme kleuren en de kleding van Dali met koude kleuren (of andersom).
5. Omlijn klokken en gezicht met zwarte oliepastel. 
6. Teken met zwarte markeerstift de cijfers en wijzers van de klok en de delen van het gezicht. 
7. Kleur de iris van het oog met een fel kleurtje.
8. Prik twee gaatjes onder de neus en haal hier een stukje chenilledraad door. 
9. Buig dit tot een mooie snor. 
10. Signeer je kunstwerk met je eigen naam. Zet ook de naam Dali ergens op het werk, compleet met een snorretje!

Kunstwerken gemaakt door leerlingen uit groep 6.

Olifanten op hoge poten, in de stijl van Salvador Dali

Door Fleur, groep 6

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier op A4 formaat
2. viltstiften (geen watervaste!)
3. penselen
4. pot met water
5. pastelkrijt
6. vilt
7. lijm

Salvador Dalí Salvador Dalí (Figueres, Spanje,1904 – 1989) was een veelzijdig kunstenaar. In zijn jonge jaren was Dalí geïnteresseerd in kunstschilders als El Greco, Michelangelo en Diego Velázquez. Hij richtte zijn aandacht in die tijd op het impressionisme en het kubisme. Dalí studeerde in Madrid van 1921 tot 1924. In 1929 ging hij naar Parijs. Daar leerde hij Pablo Picasso en André Breton kennen en sloot hij zich aan bij het surrealisme.

Door Neil, groep 6

Vroege periode (1917-1927)
In deze periode maakte Dalí vooral schilderijen van het landschap in de omgeving van Figueres. Deze werken tonen zijn verwantschap met het impressionisme en kubisme.

Overgangsperiode (1927-1928)
Deze periode wordt gekenmerkt door experimenteren. Hij gebruikt verschillende texturen, gemaakt met verfkunstharsen, grof zand, stenen, kurk en grind.

Surrealistische periode (1929-1940)
De surrealisten hadden niet voldoende aan logica alleen. Zij richtten zich op dromen en het onderbewuste. Dalí verkende zijn eigen angsten en fantasieën en legde ze door symbolische beelden op doek vast in een superrealistische, bijna fotografische stijl. Hij noemde zijn schilderijen ‘handgeschilderde droomfoto’s’.

Klassieke periode (1941-1989)
In 1941 stopte Dalí met de surrealistische stijl. Hij raakte gefascineerd door religie en moderne wetenschap en haalde zijn inspiratie uit de klassieke en renaissancistische kunst.

Aan het werk
Laat enkele surrealistische werken van Dali zien. De werken zorgen voor verbazing, verrassing of soms een schok. Leg het verschil uit tussen realisme (de werkelijkheid geschilderd op doek, alsof het een foto is) en surrealisme - realisme met vreemde elementen.
Bekijk het werk 'De olifanten'. Bespreek de surrealistische kenmerken: de olifanten zelf zien er realistisch uit, maar ze hebben veel te hoge poten. Op hun rug staan huisjes.

De leerlingen tekenen aan bovenaan het blad een olifant. Ik had per groepje foto's en tekeningen van olifanten neergelegd zodat ze die konden natekenen. Zet de olifant op hoge poten en zorg dat er in een van de poten een knik zit. Trek de tekening om met een donker gekleurde niet watervaste viltstift. Verf de olifant met water; doe het zo dat je met je penseel langs de omlijning trekt, zodat de inkt zich mengt met het water.

Laat het werk drogen. Teken een horizonlijn. Teken een zon op de horizon. Vul de achtergrond met pastelkrijtjes en veeg de kleuren door elkaar. Teken de schaduwen van de poten met zwart pastelkrijt. In deze tekeningen staan de schaduwen de verkeerde kant op, nl. naar de zon toe. Surrealistisch!
Knip uit vilt een kleedje en plak die op de olifant.

Door leerlingen van groep 6

Surrealistische gang

Door Lieke, groep 8

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier 24 bij 24 cm
2. waterverf
3. penselen
4. potlood
5. liniaal
6. water
7. tijdschrift
8. schaar en lijm
9. rubber foam 

Laat surrealistische werken zien van bv. Dali en bespreek de term surrealisme. 

Voer de eerste twee stappen van deze les via directe instructie uit: de leerlingen volgen de aanwijzingen die de leerkracht geeft.

Stap 1

Trek twee diagonale lijnen. Teken rondom het snijpunt een vierkantje van 8 bij 8 cm. Zet rondom het vierkant stippen telkens op 1 cm. Zet aan de buitenranden van het vel stippen om de 3 cm. 

Stap 2

Verbind de tegenoverliggende stippen d.m.v. lijnen. Zet op de diagonale lijnen streepjes op 2 cm en verbind deze met elkaar, zodat er een dambordpatroon ontstaat. 

Stap 3

Kleur de vakjes in met waterverf. Kies steeds twee kleuren bij elkaar en houd beide wanden gelijk qua kleur.

Stap 4

Snijd enkele hokjes aan drie kanten los, vouw het papier om en plak hier een plaatje uit een tijdschrift achter. 

Stap 5

Knip uit foam twee mensfiguren en plak ze op alsof ze zweven in de ruimte. 

Bron: There's a dragon in my artroom, Phil Brown.

Surrealistische collage, in de stijl van Salvador Dali

Collage in combinatie met schilderen, Tristan groep 6

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier op A3 formaat
2. tijdschriften
3. schaar
4. lijm
5. plakkaatverf
6. kwasten

Salvador Dalí (Figueres, Spanje,1904 – 1989) was een veelzijdig kunstenaar. In zijn jonge jaren was Dalí geïnteresseerd in kunstschilders als El Greco, Michelangelo en Diego Velázquez. Hij richtte zijn aandacht in die tijd op het impressionisme en het kubisme. Dalí studeerde in Madrid van 1921 tot 1924. In 1929 ging hij naar Parijs. Daar leerde hij Pablo Picasso en André Breton kennen en sloot hij zich aan bij het surrealisme.

Vroege periode (1917-1927)
In deze periode maakte Dalí vooral schilderijen van het landschap in de omgeving van Figueres. Deze werken tonen zijn verwantschap met het impressionisme en kubisme.

Overgangsperiode (1927-1928)
Deze periode wordt gekenmerkt door experimenteren. Hij gebruikt verschillende texturen, gemaakt met verfkunstharsen, grof zand, stenen, kurk en grind.

Surrealistische periode (1929-1940)
De surrealisten hadden niet voldoende aan logica alleen. Zij richtten zich op dromen en het onderbewuste. Dalí verkende zijn eigen angsten en fantasieën en legde ze door symbolische beelden op doek vast in een superrealistische, bijna fotografische stijl. Hij noemde zijn schilderijen ‘handgeschilderde droomfoto’s’.

Klassieke periode (1941-1989)
In 1941 stopte Dalí met de surrealistische stijl. Hij raakte gefascineerd door religie en moderne wetenschap en haalde zijn inspiratie uit de klassieke en renaissancistische kunst.

Door Jelle, groep 6

Instructie
Laat enkele surrealistische werken van Dali zien en bespreek wat opvalt: het werk lijkt op een foto, bevat 'vreemde' elementen - dingen die eigenlijk niet kunnen. De werken zorgen voor verbazing, verrassing of soms een schok. Leg het verschil uit tussen realisme (de werkelijkheid geschilderd op doek, alsof het een foto is) en surrealisme - realisme met vreemde elementen.

Aan het werk
Je maakt een surrealistische collage. Hiervoor knip je plaatjes uit tijdschriften en plakt op surrealistische wijze bij elkaar. Er mag, als er geen goede achtergrond te vinden is, bij geschilderd worden.

Achteraf
Bespreek de werken: welke surrealistische elementen zie je? En wat zijn de realistische onderdelen? Wat vind je van de combinatie?

Beeldaspecten: ruimte.
Techniek: knippen en plakken, collage.

In de stijl van René Magritte (2)

Door Tyra, groep 8

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier op A4 formaat
2. aquarelpotloden
3. pot water
4. penselen

René Magritte wordt geboren in 1898 in België. Als Magritte 13 jaar is, pleegt zijn moeder zelfmoord. Ze springt in de Samber en wordt later gevonden, haar gezicht bedekt met haar jurk. Volgens sommigen heeft deze trieste gebeurtenis grote invloed gehad op het leven en werk van Magritte. Bedekte gezichten zijn regelmatig door hem geschilderd.
In 1924 raakt Magritte bevriend met leden van de Brusselse surrealisme groep: André Breton, Joan Miró en Salvador Dalí. Zij beïnvloeden hem en zijn werk; uiteindelijk is Magritte beroemd geworden met schilderijen die surrealistisch van aard zijn.
Magritte gaf in zijn schilderijen een realistisch effect weer van het surrealisme. Hij gaf vooral vaak voorwerpen weer, zoals een schoen, een appel, een pijp of een boom. Deze haalde hij uit hun gewone omgeving en plaatste ze in een aparte atmosfeer.
Een van zijn bekendste werken is "Het verraad van de voorstelling". Dit is een zeer realistisch schilderij van een pijp met daaronder de tekst Ceci n'est pas une pipe. Hij bedoelt hiermee dat de pijp die hij schildert geen echte pijp is, maar gewoon een met verf beschilderd doek dat wij schilderij noemen. Door ons telkens op het verkeerde been te zetten, dwingt Magritte ons over kunst na te denken. Magritte vond het de taak van de kunstschilder om de realiteit in een ander kader te plaatsen.

Link: Magritte museum, Brussel
Zie ook de les In de stijl van René Magritte (1) op dit weblog.

Door Debbie, groep 8

Wat moet je doen?
Teken met potlood een deel van een mens, ongeveer vanaf borsthoogte. Net als bij Magritte zien we geen gezicht en heeft de persoon een hoofddeksel. In plaats van het gezicht teken je een voorwerp naar keuze. Je tekening, zowel de persoon als de achtergrond, kleur je in met aquarelpotloden. Gebruik water en penseel om de kleurvlakken in te smeren, zodat het effect van aquarelverf ontstaat. Wacht tot alles droog is, en trek de voorstelling om met een fineliner.

Beeldaspecten: lijn, kleur.
Techniek: tekenen, kleuren met aquarelpotloden.
Beeldende termen: surrealisme, realisme.

In de stijl van Miró

Door Veerle en Meryem, groep 7

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier op A4 formaat
2. viltstiften
3. zwarte watervaste markeerstift
4. gekleurd papier voor de achtergrond

Joan Miró's (Spanje, 1893-1983) werk omvat schilderijen, sculpturen, textiele werkvormen, theater en grote beelden. Miró is bekend om zijn originele vormen. Zijn schilderijen bevatten vele meestal speelse en kleurrijke organische vormen. In zijn werk zie je vooral de basiskleuren blauw, rood, zwart, groen en geel. De gekleurde heldere vlakken zijn omrand of doorsneden door zwarte lijnen. De onrealistische vormen, felle kleuren en lijnen doen sterk denken aan het werk van kinderen.

Terugkerende thema's zijn hemellichamen en ladders. Veel van de afbeeldingen op zijn schilderijen hebben ogen. Op deze manier zoekt het werk, dat natuurlijk het doel heeft aandacht te trekken, direct oogcontact met degene die er naar kijkt.

Laat werken van Miró zien. Bespreek wat opvalt: felle kleuren, veel ogen in het werk, vormen zijn omrand of doorsneden met zwarte lijnen, verschillende soorten lijnen, verschillende vormen. Bespreek het verschil tussen geometrische (vormen uit de wiskunde, zoals vierkant, cirkel, driehoek e.d.) en organische vormen (vormen uit de natuur, vrije vormen) en zet voorbeelden hiervan op het bord. Bespreek welke soorten lijnen (recht, hoekig of met rondingen) je kunt maken en zet deze ook op het bord.

De opdracht luidt: teken met watervaste stift een dier of mens op papier. Let op: niet eerst schetsen, maar direct tekenen met een marker! Je figuur moet bestaan uit organische èn/of geometrische vormen.
Verdeel grote vlakken in vormen of maak ze kleiner met verschillende lijnen.
Kleur je figuur in met felle kleuren. Versier de achtergrond ook met lijnen, ogen en ingekleurde vormen. Plak je werk tenslotte op een gekleurde achtergrond.

Door Sander en Charmaine, groep 7

In de stijl van René Magritte

Door Ellen, groep 8

Benodigdheden:

1. wit tekenpapier op A3 formaat
2. potlood
3. plakkaatverf
4. kwasten

René Magritte
Rene Magritte wordt geboren in 1898 in België. Als hij 13 is, pleegt zijn moeder zelfmoord. Ze springt in de Samber en wordt later gevonden, haar gezicht bedekt met haar jurk. Volgens sommigen heeft deze trieste gebeurtenis grote invloed gehad op het leven en werk van Magritte. Bedekte gezichten zijn regelmatig door hem geschilderd. 

 In 1924 raakt Magritte bevriend met leden van de Brusselse surrealisme groep: André Breton, Joan Miró en Salvador Dalí. Zij beïnvloeden hem en zijn werk; uiteindelijk is Magritte beroemd geworden met schilderijen die surrealistisch van aard zijn. 

Magritte gaf in zijn schilderijen een realistisch effect weer van het surrealisme: voorwerpen, zoals een schoen, appel of pijp,  haalde hij uit hun gewone omgeving en plaatste ze in een aparte atmosfeer.
Een van zijn bekendste werken is 'Het verraad van de voorstelling', een realistisch schilderij van een pijp met daaronder de tekst Ceci n'est pas une pipe. Hij bedoelt hiermee dat de pijp die hij schildert geen echte pijp is, maar gewoon een met verf beschilderd doek dat wij schilderij noemen. Door de kijker op het verkeerde been te zetten, dwingt Magritte ons over kunst na te denken. Magritte vond het de taak van de kunstschilder om de realiteit in een ander kader te plaatsen.

 
Magritte museum, Brussel

Door Nikki, groep 8

Aan het werk 
Bespreek het werk van Magritte en de term surrealisme.  Laat leerlingen  verwoorden waaraan je surrealistische schilderijen kunt herkennen. Laat als tegenhanger enkele realistische schilderijen zien.
Toon dan een afbeelding van 'The son of man', het schilderij van de man met de appel voor zijn gezicht. Vertel dat we een schilderij in de stijl van Magritte gaan maken.

Op stevig wit papier schetsen leerlingen een portret, net als Magritte deed bij The son of man. In plaats van een appel kiezen ze een eigentijds voorwerp waarmee ze het gezicht bedekken (overlapping). Het voorwerp moet wel in de juiste verhouding tot het gezicht staan. Een piano of euromunt kunnen dus niet! Wel een mobiele telefoon, een pakje kauwgum o.i.d.
Schilder het werk met plakkaatverf. Breng nuance in het haar door meerdere kleuren aan je kwast te doen. Indien nodig kun je het voorwerp voor het gezicht nog omlijnen  met een fineliner.

Beeldaspecten: ruimte (overlapping), nuance (meerdere kleuren aan kwast).
Technieken: tekenen van een portret, schilderen, kleuren mengen.