Dieren drukken zoals de expressionisten

door leerlingen van groep 7

De vroegste druktechniek, houtsnede, verscheen voor het eerst in China in de negende eeuw. Aangekomen in Europa rond 1400, werd het oorspronkelijk gebruikt voor het stempelen van ontwerpen op textiel. Tegen de 16e eeuw werd het een belangrijke kunstvorm in het werk van Albrecht Dürer en andere Noord-Europese kunstenaars. De expressionisten bliezen dit erfgoed nieuw leven in.

De houtsnede werkt volgens het stempelprincipe. Op een gladgeschuurd blok hout wordt een tekening gemaakt. Met beitels en gutsen wordt het hout rondom de lijnen (het ‘wit’ in de afbeelding) weggesneden, zodat de tekening verhoogd op het blok hout komt te liggen. Dan wordt inkt op de verhoogde delen aangebracht. Vervolgens wordt de zo ontstane drukvorm overgebracht op papier. De afdruk is spiegelbeeldig ten opzichte van de drukvorm. Deze techniek behoort tot de hoogdruk.

Houtsnede was een techniek die door expressionisten veelvuldig werd toegepast: gesimplificeerde en gestileerde afbeeldingen van dieren,  mensen en landschappen. 

Benodigdheden:

1. linoleum 12 bij 12 cm
2. afbeeldingen van dieren
3. gutsmesjes 
4. onderleggers
5. drukpers
6. roller
7. blockprint
8. gekleurd papier A5

Stappenplan

Stap 1

Neem een zwart-wit afbeelding van een dier, afgedrukt op 80 grams kopieerpapier. Uiteraard kan zelf tekenen ook! 

Stap 2

Trek de belangrijkste lijnen in de afbeelding over met een dikke zwarte stift. 

Maak de lijnen met de stift dik, zo'n 1/2 cm. We snijden straks namelijk de achtergrond weg en laten de getekende lijnen staan. 

Stap 3
Draai het vel om: je ziet nu hoe je afdruk eruit gaat zien. Werk eventueel bij. 
Teken een eenvoudig patroon op de achtergrond. 

Stap 4

Neem de tekening met carbonpapier over op linoleum. Ook hier: brede lijnen. 

Stap 5

Snijd de achtergrond, dus alle ruimte tussen de getekende lijnen, uit met een gutsmesje. Doe dit ook met de achtergrond: de lijnen blijven staan. 

Stap 6
Rol het linoleum in met blockprint en maak twee afdrukken op twee verschillende kleuren papier.
Rol het linoleum nu in met een andere kleur en maak weer twee afdrukken op papier naar keuze. 

Stap 7
Laat drogen. 

Stap 8

Knip de vier afdrukken uit.  Plak ze op een groot vel papier. 

Beeldaspecten: lijn, kleur, vorm. 

Bron: arteascuola.com, Moma en Rijksmuseum Twente. 

Vragende kinderen, net als Karel Appel

groepswerk leerlingen groep 3

Wat heb je nodig?

• groot schildersdoek
• doosjes
• plakkaatverf
• kwasten
• lollystokjes

Voorleesverhaal bij deze les: 
Vragende kinderen, uit het boek: Een hele kunst, van Arend van Dam en Alex de Wolf, blz. 33-35.

Of: Karel Appel uit de kapperszaak in de Dapperstraat. 

Een boek van Imme Dros, helemaal op rijm! 

Jan Appel, kapper in de Dapperstraat 

die scheert, knipt en kapt van vroeg tot laat. 

Hij heeft een zoon Karel die als hij sterft 

de kapperszaak in de Dapperstraat erft! 

De kleine Kareltje veegt het haar 

voor pappa Jan Appel bij elkaar. 

Hij schikt de kleuren zo op de grond 

dat er een kat ligt, een muis of een hond.

 

Het kunstwerk van Karel Appel

Op weg naar Denemarken wordt Karel Appel (1921-2006, CoBrA-groep) getroffen door de armoede in het Duitsland van na de Tweede Wereldoorlog. Op treinstations ziet hij kinderen bedelen om iets te eten. Het beeld van deze starende kinderen laat hem niet los.   

Om aandacht te vragen voor de situatie in Duitsland maakt hij de bedelende kinderen tot onderwerp van zijn kunstwerken. Een van deze kunstwerken is een beschilderd paneel met vierkante details van afvalhout: de vragende kindergezichten met holle ogen. Dit werk vormt de basis voor deze les. 

Van het reliëf Vragende Kinderen bestaan diverse uitvoeringen, o.a. in het Stedelijk Museum in Amsterdam. De foto hieronder heb ik gemaakt in Centre Pompidou in Parijs. 

Instructie

Laat het schilderij 'Vragende kinderen' zien en bespreek wat opvalt: 

• ruwe materialen
• felle kleuren
• kinderlijke vormen
• grote vragende ogen
• geen lach 
• de handtekening van Karel Appel staat op het werk

Vooraf: laat enkele leerlingen gekleurde vlakken op het doek schilderen. 

Wat moet je doen?

1. Beschilder een doosje in de stijl van Karel Appel: geen vrolijke gezichten, maar vragende ogen die niet blij kijken.
2. Plak je doosje op het doek.
3. Plak er eventueel armen/benen erbij in de vorm van lollystokjes.     

Beeldaspecten: ruimte, kleur, textuur, vorm. 

Kunst maken met muziek, net als Kandinsky

Benodigdheden:

1. potten water
2. waterverf 
3. penselen 
4. zwarte en witte oliepastelkrijtjes
5. A3 tekenpapier

Centraal staat de kunstenaar Wassily Kandinsky (1866-1944) 

Kandinsky liet zich inspireren door muziek. Hij voelde dat iedere klank een kleur had en kleuren een eigen taal spraken. Hij hoorde kleuren in de muziek. Dit fenomeen noem je synesthesie. Bij mensen die dit kunnen, bestaat een sterke koppeling tussen de hersengebieden die informatie verwerken van de verschillende zintuigen. Zo zijn er ook mensen die een smaakje proeven bij bepaalde klanken!  

Kandinsky  probeerde om muzikale composities om te zetten in schilderijen. 

We starten met kunstbeschouwing. Zet het werk 'Sketch 160A' (Kandinsky, 1912) op het digibord.

Stel vragen als:

• Wat zie?
• Welke kleuren heeft de kunstenaar gebruikt?
• Zie je ook felle kleuren?
• Welke kleuren contrasteren? 
• Kun je het paard en de ruiter (der Blaue Reiter) vinden?
• Zie je de vogels? Vissen? Bergen? 
• Welk gevoel geeft dit schilderij jou? 

Aan het werk

Zet klassieke muziek op tijdens deze les. Muziek was immers de inspiratie voor Kandinsky.

Laat het werk van Kandinsky op het digibord staan, ook als de leerlingen aan het werk zijn. Er is zoveel op te zien!

Stap 1

De leerlingen gaan nu zelf aan de slag. Teken met het zwarte krijt 15 tot 20 willekeurige lijnen. Kronkels, recht of kruisende lijnen, het maakt niet uit. Wat zegt je gevoel? Teken dan, nog steeds met zwart, enkele abstracte vormen van vogels of vissen of het paard. Dus…niet natuurgetrouw!

Stap 2

Teken dan hier en daar met het witte krijt. 

Stap 3

We gaan werken met de waterverf. Herhaal de techniek: om met waterverf te verven, moet je water toevoegen aan de blokjes verf. Je maakt een 'verfpapje' door met een penseel druppels water op het blokje te laten vallen. Hoe meer water, hoe lichter.

Verf op willekeurige plekken. Je mag zoveel kleuren gebruiken als je wilt. Je mag ook over de lijnen verven. Gebruik lichte en donkere kleuren. 

Stap 4 We bekijken en bespreken elkaars kunstwerken. 

Door leerlingen van groep 4

Beeldaspecten: lijn, vorm, kleur, nuance.

Bron: artclasscurator.com

Cartoon van een dier

Benodigdheden: 

1. wit tekenpapier A3 over de lengte gehalveerd
2. potlood
3. viltstiften of kleurpotloden
4. zwarte stift 

Serie Golo is een Frans merk dat o.a. muurstickers ontwerpt. De dieren uit deze serie hebben dezelfde kenmerken: 

• alleen de kop en hals zijn zichtbaar
• kleurrijk 
• felle kleuren
• grote witte ogen, het ene oog groter dan het andere 
• lijkt op een cartoon
• zwarte buitenlijnen 
  

Laat afbeeldingen zien en bespreek de kenmerken. Bespreek de term: cartoon. Teken met potlood een dier in Golo-stijl. Teken geen Golo-illustratie na, maar bedenk je eigen beest. Laat het dier van het papier 'afvallen'.  Kleur in en omlijn met zwarte stift.

Met dank aan meester Tim en zijn leerlingen van groep 8 van OBS De Kameleon in Den Haag.  

Kerstboom met je naam

 Wat heb je nodig?

1. A4 papier in twee (kerst)kleuren
2. snijmat en -mesje
3. lijm

 Wat moet je doen?

1. Vouw een van de twee vellen over de lengte dubbel. 
2. Trek op 1 cm vanaf de vouw een hulplijn naar beneden. 
3. Leg de vouw naar rechts en teken tegen de vouw een bloempot met daarin een driehoek. Zie afbeelding.
   
4. Teken de letters van je naam tegen de hulplijn aan. 
5. Ruimte over? Teken een piek! 
6. Snijd alles uit en plak het werk op het andere gekleurde vel. 

Werkstukken gemaakt door leerlingen van groep 8.
Beeldaspecten: lijn, kleur

Portret in ijzerdraad

Tijdens een studiedag over kunstonderwijs hebben onze leerkrachten  portretten gemaakt van ijzerdraad. Dit is zeker ook te doen in de bovenbouw. Wil je draadfiguren maken in de midden- en onderbouw, kies dan een eenvoudiger vorm, bv. een vrucht (onderbouw) of dier (middenbouw).

Deze activiteit kun je gebruiken bij een les over de kunstenaar Alexander Calder, bekend vanwege zijn draadfiguren en mobiles. Vanwege copyrights kan ik geen foto's plaatsen, dus google op 'Calder wire figures'.

Benodigdheden:

1. 3 m ijzerdraad met een dikte van 1,3 mm 
2. kniptang
3. selfie geprint op A3 formaat
4. dikke zwarte watervaste stift
5. schilderstape

Maak een foto van jezelf en print die op A3 formaat. 

Trek met de stift een lijn over de vorm van je gezicht, ogen, neus, mond en haar. Draai het vel om, de lijnen zijn nu op de achterkant te zien. 

Wikkel 3 m ijzerdraad om je vingers tot een bosje. Begin bij de hals. Leg het draad plat op de foto en volg de lijnen van je gezicht. Probeer het portret uit één draad te leggen. Lukt dit niet, dan kun je smokkelen door de draad door te knippen en een nieuw stuk te nemen. Geef het portret meer stevigheid door de draad af en toe extra om elkaar te wikkelen. Plak de draad zo nu en dan vast aan de foto met schilderstape. 

Klaar? Haal de stukjes tape weg. Fixeer de plekken waar draad omhoog komt door met kleine stukjes draad verbindingen te maken. Zie detailfoto. 

foto omtrekken met stift 

blad omdraaien, de stiftlijnen zijn doorgedrukt

lijnen volgen met draad, vastplakken met tape

verstevigingen aanbrengen

werkstukken die klaar zijn op tafel

ophangen voor mooie schaduwen op de muur

Schilderen met de schaar

Benodigdheden per leerling

1. 1 vel wit papier A4
2. 1 vel gekleurd A4 papier
3. 1 vel gekleurd A4 papier waarvan je onderaan 7 cm afsnijdt
4. 1 vel blauw A4 papier
5. restjes gekleurd papier
6. lijmstift
7. schaar
8. dikke zwarte stift

Over de kunstenaar
Henri Matisse hield van kleur. Het maakte hem niet uit of stenen blauw waren, hij koos gewoon voor de kleuren die hij mooi vond. Sommige mensen vonden zijn kunst vreselijk lelijk. Een groen gezicht en een gele neus, dat doe je toch niet? In een krantenartikel noemden ze Matisse 'fauve', dat betekent: wild! Zo ontstond het woord Fauvisme voor deze kunststroming: kunst met gedurfde kleuren. 

Matisse werd ziek en moest geopereerd worden. Daarna zat hij de rest van zijn leven in een rolstoel. Schilderen kon hij niet meer, maar hij kon nog wel 'schilderen met een schaar'.

Kunstbeschouwing
Bekijk met de klas verschillende werken van Matisse en praat erover. 

Bekijk dan het kunstwerk De Oase. Wat valt op?

• geen rechte lijnen, maar glooiende
• organische vormen
• felle kleuren 
• wat is een oase en waarom heet dit kunstwerk zo? 

Wat moet je doen? 

Stap 1

Neem twee vellen gekleurd A4 papier: een hele en een waar circa 7 cm vanaf geknipt is. 

plak het kleine vel op het grote - bovenaan zijn de vellen gelijk, de strook onderaan is de tafel. 

Stap 2

Knip Matisse-vormen en plak ze op het kleine vel. Laat ze van het papier afvallen. Knip de buitenste stukjes dan weg. 

Stap 3

Vouw een wit tekenvel dubbel aan de lange kant en knip er een vissenkom uit. De middenlijn van de kom is de vouw van het blad. Trek met een dikke zwarte stift rondom de kom.

Stap 4

Knip uit blauw papier 'water' - iets kleiner dan de kom en plak het in de kom. Plak de vissenkom op het gekleurde papier: de voet van de kom staat op tafel. 

Stap 5

Knip twee of drie vissen en wat waterplanten en plak dit alles in de kom. 

Werkstukken gemaakt door leerlingen uit groep 6.

Beeldaspecten: vorm (organisch), kleur.

Bij deze les heb ik een powerpoint gemaakt die je per mail kunt aanvragen. 

Portret in clair obscur

Wat heb je nodig?

• tekenpapier A4
• houtskool
• papieren doekjes
• zwart papier 

Vooraf

Clair-obscur is een techniek waarbij de voorgrond extreem licht is en de achtergrond extreem donker met als doel een dramatisch effect te creëren. De manier van lichtgebruik is vergelijkbaar met een schijnwerper in het theater: alleen het onderwerp staat in het licht.

Titus, zoon van Rembrandt van Rijn (Rembrandt, 1660)

Narcissus, de man die verliefd werd op zichzelf, 

Caravaggio (1597-1599)

Laat deze twee schilderijen zien waarin clair obscur is toegepast. Wat valt op? Waar is het donker, waar is het licht? Waarom zou een kunstenaar dit doen? Welk gevoel roept dit bij je op?

Wat moet je doen?

1. Ga tegenover een medeleerling zitten.
2. Maak een portret van elkaar.
3. Gebruik hierbij arceer- en veegtechnieken. 
4. Zorg ervoor dat de achtergrond donker is het het gezicht licht. 

Beeldaspecten: kleur, nuance, ruimte.

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 6.

Vecht mee met de VOC

Wat heb je nodig?

• tekenpapier A3 en A4 
• vloeibare waterverf of ecoline
• kwast
• oliepastels
• schaar en lijm
• ijscostokjes
• stanleymes
• snijplaat 

Vooraf
Tegen het eind van de Gouden Eeuw zijn de Nederlanden in oorlog met Engeland, een strijd die op zee wordt uitgevochten. In deze les tekenen we een zeeschip uit die tijd. 

Bekijk schilderijen van zeeschepen die in gevecht zijn. 

Wat valt op? Hoe herken je de Nederlandse schepen? Welke vlaggen zie je nog meer? Wat zie je op de voorgrond van het eerste schilderij? Wat valt je op aan de zeilen? Hoe kun je zien dat de schepen in gevecht zijn? 

Zeeslag Engels-Nederlandse oorlog (1666)

Schilder: Abraham Storck

Verbranding deel Engelse vloot (1667). 

Schilder:van Pieter van de Velde 

Wat moet je doen?

Stap 1

Voor de achtergrond: beschilder het A3 vel met vloeibare waterverf of ecoline. Onderaan is het water donker, verder weg wordt het lichter (voeg water toe). 

Stap 2

Teken op het A4 vel met een licht kleurtje oliepastel een VOC-schip en kleur dit in. Teken in het water etra dingen die je tijdens de zeeslag ziet, bv. mensen, vuur, anker, reddingsboot etc. Kleur in met oliepastel. Vergeet niet de zeilen wit te kleuren.

Stap 3

Verf over je tekening met blauwe vloeibare waterverf of ecoline. Dep het teveel aan verf met een papieren handdoekje van de witte zeilen. Laat drogen.

Stap 4

Knip alle delen uit en laat daarbij een randje blauw zitten. Plak ijscostokjes achter de losse onderdelen. Pak het grote blauw geverfde A3 vel en bepaal waar je het schip en de andere dingen wilt hebben. Snijd met een stanleymes sneetjes van 3 cm in het achtergrondvel. Steek de stokjes in de achtergrond en je werk is klaar.

Werkstukken gemaakt door leerlingen van groep 6.
Bron: Laatmaarleren.nl 

Bonte bloemen

 Benodigdheden:

1. restjes gekleurd papier
2. wit tekenpapier A3
3. schaar
4. lijm
5. zwarte stiften in diverse diktes

Knip uit restjes papier meerdere cirkels en plak ze verdeeld op het vel papier, ook kleinere cirkels op de grotere. Maak met diverse zwarte stiften bloemen van de cirkels door bloemblaadjes en stelen te tekenen. 

Beeldaspecten: vorm, lijn, kleur.

Bron: Krokotak