Son of Man - Net als Magritte

Wat heb je nodig?

• wit schetspapier A3
• witte en blauwe plakkaatverf
• steentjespapier
• witte papieren rondjes
• fotocamera
• bolhoedje en zwart colbert /jas
• kwasten
• schoteltjes
• schuursponsjes in vier stukken geknipt
• foto's van de leerlingen met een bolhoed en een donker colbert. Net als Magritte laten leerlingen hun armen langs hun lichaam hangen.

René Magritte
Als Rene Magritte (1898-1967, België) 13 jaar is, wordt zijn moeder in de rivier de Sambre gevonden, haar gezicht bedekt met haar jurk. Volgens sommigen heeft deze trieste gebeurtenis grote invloed gehad op het leven en werk van Magritte. Bedekte gezichten zijn regelmatig door hem geschilderd.
In 1924 raakt Magritte bevriend met leden van de Brusselse surrealisme groep: André Breton, Joan Miró en Salvador Dalí. Zij beïnvloeden hem en zijn werk; uiteindelijk is Magritte beroemd geworden met schilderijen die surrealistisch van aard zijn.
Magritte gaf in zijn schilderijen een realistisch effect weer van het surrealisme. Hij koos vooral voorwerpen, zoals een schoen, appel, pijp of boom. Deze haalde hij uit hun gewone omgeving en plaatste ze in een aparte atmosfeer.
Een van zijn bekendste werken is Het verraad van de voorstelling. Dit is een realistisch schilderij van een pijp met daaronder de tekst: Ceci n'est pas une pipe. Hij bedoelt hiermee dat de pijp die hij schildert geen echte pijp is, maar gewoon een met verf beschilderd doek dat wij schilderij noemen. Door ons telkens op het verkeerde been te zetten, dwingt Magritte ons over kunst na te denken. 
Magritte museum, Brussel

Kunstbeschouwing
Bekijk en bespreek met de leerlingen het zelfportret The son of man. 

• Wat zie je? 
• Waarom kan de man weinig zien? 
• Kan hij helemaal niets zien, of kan hij langs de appel gluren? 
• Wat is er aan de hand met de linkerarm? (lijkt omgekeerd te zijn, zie de bolling in de mouw die een elleboog suggereert; zijn linkerhand hangt weer wel goed!). 
• Wat zie je op de achtergrond? 
• Hoe ziet de lucht eruit?

Wat moet je doen?

1. Verf het grote schetsvel blauw en laat het drogen. 
2. Knip uit steentjespapier een muur en plak die op het werk. 
3. Stempel met een sponsje wolken op het werk en laat dit drogen. 
4. Knip de foto langs de randen uit en plak die op het werk. 
5. Teken op het witte rondje een vrucht. 
6. Plak dit op het gezicht.

Kunstwerken zijn van leerlingen uit groep 3. 

De val van Icarus - net als Matisse

Door Eva, groep 5

Benodigdheden:

1. blauw knutselpapier A4 formaat
2. zwart knutselpapier
3. restjes gekleurd papier
4. schaar
5. lijm

In deze les knippen de leerlingen, net als Matisse, een voorstelling uit papier. Ze doen dit naar aanleiding van de Griekse mythe over Daedalus en Icarus. 

Matisse (1869-1954) was een Franse beeldhouwer en schilder. Hij wordt gezien als de grondlegger van het fauvisme, een stroming binnen het expressionisme.  In zijn laatste levensjaren kon Matisse niet meer schilderen en bestonden zijn kunstwerken uit knipsels. Een van zijn knipsels is het werk Icarus uit 1947. 

Lees de  mythe van Icarus voor. Hieronder de verkorte versie, de uitgebreide versie van de mythe is o.a. te vinden op www.beleven.org.  

De val van Icarus
In het oude Griekenland woonde de beeldhouwer Daedalus met zijn zoon Icarus. Daedalus was de beroemdste beeldhouwer van zijn tijd. Maar dit maakte hem ijdel en jaloers. Zijn grootste angst was dat er iemand zou komen die beter was dan hij.
Daedalus' neefje Talos was erg slim. Hij vond verschillende handige voorwerpen uit, zoals de zaag en een pottenbakkersschijf. De jaloerse Daedalus merkte dat Talos beroemder werd dan hij en duwde hem van een hoge muur af. Talos stierf. Daedalus werd opgepakt, maar wist te ontsnappen. Hij vluchtte met Icarus naar het eiland Kreta, waar koning Minos de baas was.
Op Kreta leefde een verschrikkelijk monster, de Minotaurus. De koning vroeg Daedalus een hok voor het monster te bouwen, waarin hij wel ruimte had maar waar niemand hem zou kunnen vinden. Daedalus bouwde een ingewikkeld doolhof voor de Minotaurus. Hij deed meer opdrachten voor Minos, maar was niet gelukkig en kreeg heimwee naar zijn geboortestreek. Omdat Minos hem niet zomaar zou laten gaan, besloot Daedalus te vluchten.
Hij bedacht een plan: hij zou gaan vliegen. Hij verzamelde grote vogelveren, bond die met draad aan elkaar en boetseerde onder de veren een laag stevige was. De vleugels waren zo kunstig dat Daedalus veilig kon vliegen. Ook voor Icarus maakte hij een stel veren.
"Let goed op, Icarus," zei Daedalus. "Vlieg niet te laag, want dan worden je vleugels zwaar van het water en zul je in de zee vallen. Vlieg niet te hoog, want dan smelt de was door de zon en zul je ook neerstorten. Ik vlieg voorop, doe mij precies na."
En zo gingen ze middenin de nacht op reis. Daedalus keek regelmatig om of Icarus hem volgde en of hij zijn vleugels wel snel genoeg bewoog. Maar Icarus deed het prima en Daedalus hoefde minder vaak om te kijken.
Icarus was trots dat hij zo goed kon vliegen en werd overmoedig. Hij ging hoger vliegen om meer van de omgeving te kunnen zien. Maar toen gebeurde wat Daedalus al had voorspeld: de was in de vleugels van Icarus smolt en hij stortte gillend naar beneden. Daedalus, die een stuk verderop vloog, hoorde niets. Pas veel later ontdekte hij dat Icarus weg was en begon wanhopig te roepen: "Icarus! Icarus!"
Er kwam geen antwoord. Daedalus zocht overal, maar kon zijn zoon niet terugvinden. Tot hij op de golven onder zich losse veren zag drijven ...
Daedalus werd nooit meer gelukkig. De herinnering aan Icarus en het schuldgevoel over de door hem vermoorde Talos lieten hem niet meer los. Hij stierf als een eenzaam man.

Bekijk het originele werk Icarus van Matisse en beschouw dit met de klas.
Wat zie je? Op welk moment van de dag vlogen Daedalus en Icarus, waaraan kun je dat zien? (donkerblauwe achtergrond, sterren). Wat valt je op aan het lichaam van Icarus? (ledematen hebben verschillende diktes) Wat kun je daaruit afleiden? (geen ontwerp vooraf, maar geknipt uit de hand) Wat zou het rode puntje kunnen zijn? Hoe kun je aan de afbeelding zien dat Icarus valt? (armen wijd, hoofd staat niet recht) Kun je zien dat Icarus in de zee valt? (nee) Waarin zou hij nog meer kunnen vallen?

Opdracht
Icarus viel in de zee, maar onze Icarus valt in iets anders ... en jij mag zelf bedenken waarin hij valt!
Knip uit zwart papier een mensfiguur die valt. Je mag niet vooraf tekenen, je moet 'uit de hand' knippen. Lukt het de eerste keer niet, dan pak je een nieuw vel zwart papier. Knip sterren voor in de lucht. Knip een ondergrond: waarin valt Icarus? 

Leg de losse onderdelen op blauw papier en plak alles vast.

Met dank aan Jeannette Janse

Op art voorwerpen

Wat heb je nodig?

• A4 tekenpapier
• potlood
• viltstiften
• liniaal

Wat moet je doen?

1. Teken een raster met vakken van 2 bij 2 cm. 
2. Teken met potlood je hand of een voorwerp op het papier. 
3. Kleur dit voorwerp of je hand om en om in met zwart en een kleur naar keuze. 
4. Kleur de achtergrondhokjes in met dezelfde kleuren, maar wel zo dat het dambordpatroon verspringt.

Tekeningen gemaakt door leerlingen van groep 6.

In de stijl van Henrique Matos

Henrique Matos 

Henrique Matos (1961) is een Portugese schilder. Hij maakte landschappen, portretten en abstract werk, maar zijn op-art werken zijn het meest bekend.

Op-art is een stroming in de kunst. Het is een afkorting van optical art. Op-art ontstond uit de geometrisch abstracte kunst. Op-art kunstenaars maakten o.a. schilderijen met contrasterende felle kleuren en vormen die lijken te bewegen.

Laat afbeeldingen van het werk van Matos zien via Wikimedia Commons. Bekijk vooral de op-art werken en bespreek wat je ziet.

Wat heb je nodig?

• wit tekenpapier A4
• ecoline of vloeibare waterverf
• pot water
• passer
• liniaal
• potlood
• watervaste zwarte stiften

Wat moet je doen?

1. Verf het tekenvel met ecoline en veel water in één kleur.

2. Laat op dit natte vel druppels ecoline vallen. Gebruik opnieuw water zodat de kleuren mooi uitlopen. Laat het vel goed drogen.

3. Trek met een passer een kleine cirkel op het vel. Teken op 2 cm eromheen grotere cirkels. Maak zo twee grote cirkels en een paar kleinere. Teken zo het vel vol met cirkels, ook halve aan de randen van het blad.
4. Verdeel de cirkels met een liniaal in vlakjes. Het moet een even aantal lijnen zijn, omdat je de vlakjes hierna in dambordpatroon moet inkleuren. Houd de lijnen op gelijke afstand van elkaar.

5. Kleur de vlakjes om en om in met zwarte stift.

Werkstukken gemaakt door leerlingen van groep 7. 

Vervoersmiddelen in de stijl van Hundertwasser

Over de kunstenaar

De Oostenerijker Friedensreich Hundertwasser (1928-2000) was kunstenaar en architect. Hij is vooral bekend om door hem ontworpen gebouwen die gemaakt zijn met aandacht voor milieu en natuur. Opvallend bij zijn gebouwen zijn de felle kleuren, het ontbreken van rechte lijnen en een typisch torentje. Hundertwasser is hierbij duidelijk beïnvloed door de Spaanse kunstenaar/architect Gaudi.

Ook de schilderijen van Hundertwasser zijn uitbundig van kleur en bevatten voornamelijk glooiende lijnen.

Instructie

Laat gebouwen van Hundertwasser zien en bespreek het kleurgebruik en de  glooiende lijnen. Laat dan schilderijen zien en vraag wat opvalt:

• het gebruik van kleine vlakken omlijnd met zwart
• geen rechte lijnen, vaak parallel lopende lijnen
• vaak terugkerende spiraalvormen
• felle kleuren

Wat heb je nodig?

• wit tekenpapier 
• potlood
• viltstiften
• schaar en lijm
• grote gekleurde vellen A1 formaat

Wat moet je doen? (groepswerk!)

1. Teken met potlood een fantasievoertuig.
2. Vul deze met lijnen en patronen in viltstift. Je mag niet inkleuren!
3. Knip je voertuig uit en plak het op een groot vel bij de voertuigen van je groepsgenoten. 

Dit is een bewerking van een les van Laat maar zien. 

Voertuigen getekend door leerlingen van groep 6. 

Piet Mondriaan ontmoet Keith Haring

Een groepsopdracht voor twee leerlingen!

Wat heb je nodig? 

• tekenpapier A2
• zwarte stroken papier van ca. 1,5 cm breed
• gekleurd papier in geel, rood en blauw
• liniaal
• schaar en lijm
• zwarte watervaste stift 

Wat moet je doen? 

Les 1

1. Teken op gekleurd papier vierkantjes en rechthoeken in verschillende maten. Zorg dat ze recht zijn: ga uit van een rechte hoek en meet zorgvuldig! 
2. Knip de vormen uit en leg ze verspreid op het witte vel. Verdeel de kleuren en laat de vormen elkaar niet raken. 
3. Plak de vormen vast; let erop dat ze recht moeten liggen. Meten dus! 
4. Plak de stroken. Denk aan:

• ze moeten recht liggen (blijf meten!)
• rondom alle gekleurde vlakjes komen stroken
• de stroken moeten een aantal witte vlakken vormen
• gebruik alleen lijm op de hoekjes en de snijpunten, zodat je later de Keith Haring poppetjes achter de stroken kunt hangen! 

Les 2

1. Teken op gekleurd papier drie of meer Keith Haring poppetjes in verschillende kleuren. 
2. Knip ze uit.
3. Zoek op het Mondriaanwerk mooie plekken om ze te plaatsen. Geen geel poppetje op een geel vlak dus! 
4. Plak ze op of achter de stroken. 
5. Omlijn de poppetjes met zwarte stift en teken rond hoofd en                 ledematen beweegstreepjes. 

Kunstwerken gemaakt door leerlingen van groep 7.

Katte(n)kop - in de stijl van Corneille

Door een leerling van groep 5

 Benodigdheden:

1. oliepastel krijtjes
2. vloeibare waterverf
3. kwasten 

Corneille schilderde vaak katten, vogels en vrouwen. Er zijn schilderijen waar hij de kat op het hoofd van de vrouw heeft geschilderd: een katte(n)kop?

Laat schilderijen van Corneille zien op het digibord; google op 'Corneille vrouw kat'.

Wie heeft er thuis een kat? Komt die wel eens bij je liggen? Ligt jouw kat wel eens op je hoofd?

Kijk eens goed naar deze twee schilderijen. Wat valt je op? Waarom zou Corneille bij de katten de ogen wit hebben gelaten? Hebben deze vrouwen haar? 

Teken op het tekenvel met een donkere kleur oliepastel een hoofd. Het mag je eigen hoofd zijn, maar dat hoeft niet. Op het hoofd ligt, zit of staat een kat. De kat lijkt wel haar! Welk kapsel het wordt, heeft te maken met de houding van de kat. 

Kleur de tekening in met heldere kleuren oliepastel. Schilder de achtergrond met verdunde vloeibare waterverf.   

Door een leerling van groep 5

Voor meer informatie over Corneille over hem en andere lessen over hem op dit blog: Les 1 en  les 2 en les 3. 

Servies van Corneille

Door Chelsey, groep 3 

Benodigdheden:

1. papieren bordjes (zonder plastic laagje)
2. zwarte markeerstiften 
3. acrylverf
4. kleine kwasten
5. potjes water en papieren handdoekjes

Laat afbeeldingen zien van vogels die Corneille heeft geschilderd. Wat zie je? Wat kun je zeggen over de kleuren? Wat vind je er van? 

Kies een dier. Teken dit met een zwarte marker op het bordje. Je kunt er ook voor kiezen om alleen zijn kop te tekenen. Het moet wel groot, je dier moet bijna het hele bordje vullen. Verzin je er nog iets bij? Schijnt de maan? Staat jouw dier in het gras? Zijn ze met z’n tweeën? Alles is goed!

Verf je dier met acrylverf.  Kies heldere kleuren en zorg dat het dekkend is. Spoel je kwast bij elke nieuwe kleur uit en droog hem goed in een papieren handdoekje; de acrylverf moet niet te nat worden.
De zwarte lijnen kunnen eventueel nog bijgewerkt worden, maar alleen als je verf echt goed droog is.

Voor meer informatie over Corneille over hem en andere lessen over hem op dit blog: Les 1 en  les 2.

Beeldaspecten: kleur en lijn.
Techniek: schilderen met acrylverf op een niet-vlakke ondergrond.

Zilverwitte kerstboom

Wat heb je nodig?

1. groen papier A4
2. zilverkleurige stift
3. wit potlood 

Wat moet je doen?

1. Teken met grijs potlood van onderaf een boomstam tot circa 5 cm onder de bovenkant van het papier. Zorg dat de stam onderaan breder is dan  bovenaan. 
2. Kleur de stam in met zilverkleurige stift. 
3. Trek (evt. eerst met potlood) links en rechts van de stam even lange lijnen. Gebruik geen liniaal! Maak de lijnen steeds korter, zodat de vorm van een driehoek ontstaat. 
4. Teken met wit potlood op de takken voorwerpen die te maken hebben met kerst. 

Tekeningen gemaakt door leerlingen van groep 8. 

Beeldaspecten: vorm, kleur. 

Appeltje eitje

Wat heb je nodig?

• zwart of wit papier A3
• gekleurd A4 papier, per leerling 5 felle kleuren 
• lijm
• zwarte plakkaatverf
• smalle kwast
• gekleurd karton of vloeibare waterverf voor achtergrond

Over Karel Appel

Karel Appel (1921-2006) was een Nederlandse expressionistische schilder en beeldhouwer. Hij werd vooral bekend als een van de oprichters van de CoBrA-groep, waarin dichters, schrijvers en kunstenaars zich verenigden. CoBrA staat voor de Kopenhagen, Brussel en Amsterdam, de plaatsen waar de kunstenaars vandaan kwamen. 

CoBrA keerde zich af van de traditionele schilderkunst. De kunstenaars lieten zich inspireren door kunst van verstandelijk gehandicapten en kindertekeningen. In CoBrA-kunst zie je veel mens- en diermotieven. 

Lesdoelen:

• kennismaken met CoBrA en Karel Appel
• verschillen ontdekken tussen abstract en figuratief
• werken van abstract naar figuratief  
• techniek van het scheuren oefenen

Instructie

Leg uit wat abstracte en figuratieve kunst is. Laat een aantal figuratieve en abstracte werken zien en vraag welk woord erbij hoort. Bekijk dan werken van Karel Appel: Little Boy, Some people together, Blue faced beast en Saarbrücken. Is dit figuratief of abstract? Leg je hand op je ogen. Is het kunstwerk nog steeds figuratief? Leerlingen zullen zo ontdekken dat de kunst van Appel heel dicht tegen het abstracte aanligt. 

Bespreek aan de hand van de kunstwerken wat opvalt:

• grote vlakken
• felle kleuren
• beperkt aantal kleuren 
• dikke zwarte lijnen

Wat moet je doen?

1. Scheur organische vormen uit gekleurd papier. Het is niet de bedoeling dat je probeert een mens of dier te scheuren. Het moeten echt 'zomaar' vormen zijn. 
2. Maak een compositie van de vormen op het grote vel en plak ze vast. De stukjes mogen ook over of op elkaar geplakt worden. 
3. Dan komt het spannendste: wat zie ik in mijn collage? Vraag een klasgenootje om jouw werk omhoog te houden. Wat zie je? Draai het werk 90 graden. Wat zie je nu? Zie je een mens of dier? Draai het werk net zo vaak tot je er iets in ziet. 
4. Trek met zwarte verf en een dunne kwast lijnen over je kunstwerk zodat jouw mens of dier ook voor anderen zichtbaar wordt. Niet te veel, want er moet wel wat te raden over blijven. Appeltje eitje!

kunstwerken groep 3

Kunstwerken van leerlingen uit groep 3 en 7. 

Beeldaspecten: vorm, kleur
Termen: figuratief, abstract, organisch, CoBrA, fantasie